Ức trai tâm thượng quang khuê tảo

Hôm 14-9-2019, nhằm ngày 16-8 sau Tết Trung thu là ngày giỗ cụ Thừa chỉ Nguyễn Trãi, quan Nhập nội hành khiển (tương đương Tể tướng) dưới thời vua Lê Thái Tổ. Ngày này năm Nhâm Tuất 1442, Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ và gia quyến gặp nạn trong vụ án Lệ Chi Viên. Đây là lần đầu tiên tôi về làng Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội dự lễ giỗ cụ.
  • Khu di tích Lệ Chi Viên được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa
  • Tới Lệ Chi Viên...
  • “Vạn Xuân”, một cách nhìn về Nguyễn Thị Lộ trong vụ án oan Lệ Chi Viên

Đền thờ vốn là Từ đường họ Nguyễn rất đẹp, nhìn ra hồ bán nguyệt, cất theo kiểu chữ CÔNG, tiền tế năm gian, ống muống dài ba gian, rộng một gian hai chái, nối với hậu cung ba gian. Trong từ đường còn rất nhiều hoành phi câu đối cổ đã được sơn thếp lại, khắc chữ rất đẹp. Các bức hoành phi ngợi ca, gồm: "Khai quốc nguyên huân", "Bình Ngô khai quốc", "Quang khuê tảo", "Bình dị cận dân", "Nho thần thạc vọng"; "Ái cập miêu duệ"… với lạc khoản cho thấy đa số là hậu duệ của Nguyễn Trãi, những người đỗ đạt cung tiến.

Ở hậu cung có bức tranh lụa khổ lớn vẽ chân dung cụ Nguyễn Trãi, là hình ảnh quen thuộc trên sách báo, được thờ ở đây từ hàng trăm năm qua. Tuy nhiên, năm ngoái con cháu họ Nguyễn đã đúc tượng đồng cụ mạ vàng, nên tranh thờ để sang gian bên. Phải nói là được cúi đầu lễ Cụ tại nơi này, tôi rất xúc động…

Bức hoành phi có 3 chữ “Quang khuê tảo”.
Bức hoành phi có 3 chữ “Quang khuê tảo”.

Lễ giỗ Cụ tổ chức đơn giản, không có tế. Đoàn nào đến thì thắp hương, dâng lễ. Ông trưởng tộc nói bỏ lệ tế từ sau 1954 đến nay, do đó các cụ không có ai mặc... áo quốc phục. Các cụ phát biểu ý kiến không kỵ húy (kiêng tên) Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Trãi như ở nhiều gia tộc khác.

Cỗ cúng do con cháu tự làm, tự biện, không giống các họ khác là mua cỗ. Cỗ theo truyền thống nên có thêm hai món thịt chó.

Về chữ nghĩa có mấy điều đáng quan tâm. Thứ nhất, cổng đền đề "Nguyễn Quận Từ" khiến khi đến phải hỏi lại cho chắc tôi mới dám vào. Nguyễn Trãi tước Hầu, chữ Quận ở đây có nghĩa gì? Một người con cháu trong họ nói rằng đời sau phong tặng Nguyễn Trãi tước Quận công. Nếu như vậy thì "Nguyễn Quận Từ" được hiểu là đền thờ vị Quận công họ Nguyễn.

Thứ hai, đầu cổng làng có đề bốn chữ "Quan quốc chi quang". Nếu "khai quốc" thì dễ hiểu, nhưng "quan quốc" (chữ "quan" trong quan hệ, liên quan, đóng - trái với khai là mở)… Không hiểu thâm ý của các cụ làng Nhị Khê thế nào, xin các bác cao minh chỉ giúp.

Thứ ba, khi tôi đăng những hình ảnh đền thờ Nguyễn Trãi ở Nhị Khê, với bức hoành phi "Quang khuê tảo" lên Facebook thì có bạn nói là các cụ viết nhầm, phải viết chữ TẢO là buổi sớm mới đúng. Trong khi đó, chữ TẢO trong từ đường lại là rong biển. Do có sự nhầm lẫn này nên chúng ta xem lại hai chữ KHUÊ TẢO nghĩa là gì cũng thú vị.

Người Việt không mấy ai không biết câu "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo", lời Lê Thánh Tông viết về Nguyễn Trãi. Lâu nay, câu này thường được hiểu là: Ức Trai lòng sáng tựa sao Khuê.

Trước hết, chữ trên bức hoành phi này do một vị Tri phủ, viễn tôn của Nguyễn Trãi viết nên khó có thể sai. Và cách hiểu cho đúng câu này đã được GS Bùi Văn Nguyên giải quyết từ lâu.

Đây là một câu trong bài thơ thất ngôn bát cú "Quân minh thần lương" nghĩa là "Vua sáng tôi hiền" của vua Lê Thánh Tông. Nguyên văn âm Hán Việt như sau:

QUÂN MINH THẦN LƯƠNG

Cao Đế anh hùng cái thế danh,
Văn Hoàng trí dũng phủ doanh thành.
Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo,
Vũ Mục hung trung liệt giáp binh.
Thập Trịnh đệ huynh liên quý hiển,
Nhị Thân phụ tử bội ân vinh.
Hiếu tôn Hồng Đức thừa phi tự,
Bát bách Cơ Chu lạc trị bình.

Dịch nghĩa:

VUA SÁNG TÔI HIỀN

Đức Cao Đế (Lê Lợi) là bậc anh hùng, danh trùm thiên hạ,
Đức Văn Hoàng (Thái Tông) trí dũng, giữ yên nghiệp lớn
Lòng Ức Trai (Nguyễn Trãi) rạng toả văn chương.
Bụng Vũ Mục (Lê Khôi) chứa đầy binh giáp.
Mười anh em họ Trịnh (Trịnh Khả) đều vẻ vang phú quý,
Hai cha con họ Thân (Thân Nhân Trung) nhiều ân sủng vinh hoa.
Cháu hiếu Hồng Đức (Thánh Tông) kế thừa nghiệp lớn,
Vui hưởng trị bình như nhà Chu dài tám trăm năm.

Trong đó, hai câu ba, bốn đề cập đến Nguyễn Trãi và Lê Khôi muốn lấy ý là hai vị văn võ đối nhau.

Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo,
Vũ Mục hung trung liệt giáp binh.

Khuê là sao Khuê chủ về văn học và Tảo là rong biển đẹp đẽ, chỉ văn chương, vẻ đẹp lấp lánh… Ngày xưa, người ta thường thêu hình rong biển để trang trí trên áo mũ, nên mới có liên tưởng này. Như vậy, "khuê tảo" là từ ghép chỉ văn chương, chữ nghĩa, đối với "giáp binh" nghĩa là võ công, chiến trận. Hai chữ kế cũng đối ý. "Tâm thượng" có nghĩa là "trong tâm/trong lòng", đối với hai chữ "hung trung" ở câu sau cũng có nghĩa là "trong lòng/trong dạ". Chữ "thượng" (trên) cũng đối rất chỉnh với chữ "trung" (giữa/ trong) ở câu dưới. Ta vẫn có thể viết: "trên sách còn ghi" hay "trong sách còn ghi", chữ "thượng" ở đây không có nghĩa là cao thấp như "thượng đẳng", "thượng phẩm"…

Có người nói rằng, khuê tảo là văn chương của bậc đế vương. Như vậy, Lê Thánh Tông muốn nói đến việc Nguyễn Trãi đã soạn thảo nhiều văn kiện binh vận, ngoại giao trên danh nghĩa Lê Lợi chăng? Những tác phẩm này được tập hợp trong "Quân trung từ mệnh tập" và nhất là tác phẩm đặc sắc nhất, chính là "Bình Ngô đại cáo", áng thiên cổ hùng văn, nhân danh Lê Lợi bố cáo cho thiên hạ biết về chiến thắng chống giặc Minh, giải phóng Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026.

Tóm lại "Ức trai tâm thượng quang khuê tảo" là "Tâm hồn/tấm lòng Ức Trai tỏa sáng trong văn chương", chứ không phải "sáng như sao Khuê", hay "sáng như sao Khuê buổi sớm". Chỉ là trùng âm (chữ TẢO) nên nhiều năm qua, lời ca ngợi dành cho quan Thừa chỉ Nguyễn Trãi, Anh hùng giải phóng Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026, Danh nhân văn hóa thế giới, một bậc khai quốc nguyên huân của nhà Hậu Lê vẫn bị hiểu nhầm.

Nguyễn Phan Khiêm

Các tin khác

Chuyện kể dưới chân núi Khau Rịa

Chuyện kể dưới chân núi Khau Rịa

Dưới chân núi Khau Rịa cao sừng sững, ngôi đền Nghĩa Đô cổ kính tọa lạc vững chãi và uy nghiêm, xa xa là dòng Nặm Luông hiền hòa chảy uốn quanh những bản làng. Từ bao đời nay, đồng bào Tày Nghĩa Đô từ bao thế hệ vẫn lưu giữ và kể cho nhau nghe câu chuyện về quá trình hình thành, bảo tồn ngôi đền thiêng của bản làng, gắn với tín ngưỡng thờ Chúa Bầu vùng Tây Bắc.

Ấn tượng Nhật Tuấn

Ấn tượng Nhật Tuấn

Nhật Tuấn người Hà Nội gốc, nhưng tính cách khá mạnh mẽ. Không bia rượu, bài bạc, thuốc lá, cả cuộc đời Tuấn gọn trong ba thứ: Văn chương, bạn bè và… người đẹp. Anh thú nhận, mình là kẻ lăng nhăng, yêu đương dắt dây. Không che đậy, giả tạo. Văn chương là con người anh.

Triết lý về sự “hẳn hoi”!

Triết lý về sự “hẳn hoi”!

Theo nghĩa từ điển, “hẳn hoi” là một tính từ (khẩu ngữ) được dùng với nghĩa “có được đầy đủ các yêu cầu, theo đúng tiêu chuẩn như thường đòi hỏi”. Có thể hiểu thêm, đó là sự “tươm tất, đàng hoàng”; là sự “đúng đắn, tử tế”; là sự “cẩn thận”; là sự “trước sau như một”, “đến nơi đến chốn”; là một “sự thật”…

Sài Gòn lê la chợ không đàn bà

Sài Gòn lê la chợ không đàn bà

Với lịch sử hơn 300 năm hình thành, Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh có những câu chuyện mãi đến ngày hôm nay vẫn còn vọng vang trong tâm khảm thị dân đất này. Trong không gian náo nhiệt sầm uất của thành phố không ngủ lại tồn tại những điều đời thường một cách bình dị.

Nguyễn Trãi, người phát huy và bảo vệ hồn cốt văn hóa Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026

Nguyễn Trãi, người phát huy và bảo vệ hồn cốt văn hóa Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026

Khi một Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 đã nhận biết được về nền văn hóa của mình và cho mình thì có thể nói rằng Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 đó đã bước vào thời kỳ chín muồi, về ý thức Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026. Và, từ đó, văn hóa chính là chất keo kết dính mọi thành viên trong Ok9 cab trò chơi casino phổ biến, trong một cộng đồng Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 trên một địa bàn nhất định. Văn hóa đã biến thành lực lượng vật chất to lớn bảo vệ chủ quyền quốc gia: văn hóa nâng cao địa vị của mỗi người công dân trong cộng đồng Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026.

Thái Hải - cả làng “cơm ăn chung nồi, tiêu tiền chung túi”

Thái Hải - cả làng “cơm ăn chung nồi, tiêu tiền chung túi”

Tôi đã rất tò mò khi được các đồng nghiệp tại Thái Nguyên giới thiệu về một ngôi làng với bản sắc Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 Tày, được duy trì theo phương thức “tự cung, tự cấp, tự sản, tự tiêu”. Ở đó, cả một cộng đồng hàng chục gia đình “ăn cơm chung nồi, tiêu tiền chung túi” song vẫn sống đoàn kết, hạnh phúc và mãn nguyện với những gì đang có.

Giấc mơ màu lính

Giấc mơ màu lính

Ngoại đã đi thật xa. Lâu rồi. Có thể về chốn cố quận mịt mùng trong con nước Phú Ninh mênh mênh. Cũng có thể về miền mây trắng nào đó bung biêng trên bầu trời. Hoặc cũng có thể về miền xanh thẳm xa xôi, nơi đó ngoại đứng tiễn đoàn quân trùng trùng ra trận, trong đó có những đứa con của mình. Tôi hay mơ về ngoại, những giấc mơ dài.

Danh nhân Đậu Vĩnh Trường: Danh tướng và huyền tích bất tử

Danh nhân Đậu Vĩnh Trường: Danh tướng và huyền tích bất tử

Hoa Viên xưa, nay thuộc xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, là một làng cổ nằm dưới chân núi Hồng Lĩnh, nơi hội tụ nhiều giá trị lịch sử - văn hóa đặc sắc của vùng đất phía Bắc Hà Tĩnh. Đây không chỉ là địa bàn cư trú sớm của cư dân Việt cổ với di chỉ khảo cổ nổi tiếng Phôi Phối - Bãi Cọi, mà còn là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, lưu giữ hệ thống đình, chùa, miếu mạo cùng nhiều địa danh gắn với các cuộc chiến tranh thời Lê - Mạc, Trịnh - Nguyễn như Trạng Đội, Cồn Sâu Bắn, Trạng Vạn.

Cái roi trong các không gian Ok987 ưu đãi độc quyền

Cái roi trong các không gian Ok987 ưu đãi độc quyền

Cách nay trên dưới nửa thế kỷ, ở nhà quê, mỗi đứa trẻ trâu thường quen thuộc với hai cái roi. Đứa nào cũng có cái roi - để “điều khiển” trâu. Rất linh tinh, đơn giản, chỉ là một thanh nứa, thanh tre, hoặc cành cây nhỏ. Đứa nào cầu kỳ, “thửa” bằng đoạn mây vàng óng…

Xuôi dòng sông Gâm

Xuôi dòng sông Gâm

Dòng sông Gâm từ xứ sở Lâm Bình xuôi về vùng đất Na Hang (Tuyên Quang) sở hữu hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ trên mặt hồ, những khu rừng nguyên sinh với thảm thực vật vô cùng phong phú và làn nước trong xanh tựa ngọc. Với khung cảnh thiên nhiên sơn thủy hữu tình, đất trời, non nước giao hòa, nơi đây, từ lâu được xem như “Vịnh Hạ Long” trên núi, “Nàng tiên xanh” giữa đại ngàn Đông Bắc.

Phố cổ Hà thành và những điều kỳ lạ

Phố cổ Hà thành và những điều kỳ lạ

Biết tôi có ý định tìm hiểu về phố cổ Mã Mây (Hà Nội), ông bạn cùng học đại học Văn hóa năm xưa tên là Đạt, nhà ở phố này, gọi điện với giọng vồn vã: “Ông lên nhà tôi, văn phòng Tour Ok986.com Nổ hũ, thể thao, casino, bắn cá quãng giữa phố nhé, tôi sẽ đưa ông đi khắp phố, tha hồ tìm hiểu…Phố này nhiều cái kỳ lạ lắm!”

Bảo tàng Nguyễn Tử Lan trên đất cố đô

Bảo tàng Nguyễn Tử Lan trên đất cố đô

Bảo tàng Nguyễn Tử Lan tọa lạc trên đường Đông Phương Hồng, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, do Nhà nghiên cứu Lịch sử Văn hóa Nguyễn Tử Chương sáng lập từ năm 2020. Đó là một không gian nghiêm tĩnh, lưu giữ những tư liệu, kỷ vật thiêng liêng về cựu chiến binh - nhà giáo Nguyễn Tử Lan cùng đồng đội - những người đã tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ ngay từ những ngày đầu, và góp phần không nhỏ làm nên chiến thắng vĩ đại của Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026.

Về Thoại Sơn thăm đình thần 3 danh hiệu

Về Thoại Sơn thăm đình thần 3 danh hiệu

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, đình thần Thoại Ngọc Hầu vẫn giữ nguyên nét cổ kính, uy nghiêm và trở thành “linh hồn” của vùng đất Thoại Sơn. Năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận bia Thoại Sơn là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Một người lặng lẽ sống và viết

Một người lặng lẽ sống và viết

Văn chương Quách Liêu cũng giống như tính cách con người anh: không ồn ào, không phô trương, chỉ lặng lẽ cảm thông và chia sẻ với số phận của những con người bình dị.

“Cuộc đời cho ta quả quýt”!

“Cuộc đời cho ta quả quýt”!

Trong “Truyện Kiều”, đoạn tả Mã Giám Sinh trên đường đưa Kiều đi, có “độc thoại nội tâm” rất hay: “Về đây nước trước bẻ hoa/ Vương tôn, quý khách, ắt là đua nhau/ Hẳn ba trăm lạng kém đâu/ Cũng đà vừa vốn, còn sau thì lời/ Miếng ngon kề đến tận nơi/ Vốn nhà cũng tiếc, của trời cũng tham/ Đào tiên đã bén tay phàm/ Thì vin cành quýt cho cam sự đời”. Đây là “âm mưu” của Mã Giám Sinh sau khi mua Kiều “ba trăm lạng”.

Giá trị của hòa bình

Giá trị của hòa bình

Ngày ấy mẹ tôi tầm sáu tuổi, chưa biết chữ và sống dưới những tiếng nổ inh tai. Những tiếng nổ từ mấy loại vũ khí chiến tranh - thứ mà thời của chúng tôi ít khi chứng kiến. Mẹ kể, bầu trời dạo đó toàn bóng khói. Những làn khói từ thuốc súng, từ đạn bom, từ mấy ngôi nhà cháy trụi sau trận càn đột ngột.

Con mối và cái tổ kỳ lạ...

Con mối và cái tổ kỳ lạ...

Bởi khí hậu nóng ẩm, thuận lợi cho loài mối phát triển – một đe doạ với sự đục phá nhà cửa, đồ dùng,… nên con mối không được thiện cảm trong văn hóa Việt. Nó thường bò vào ngụ ngôn, không được làm “nhân vật”, chỉ là cái cớ để cốt truyện phát triển.

Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 tạo hình – liều thuốc chữa lành tâm hồn

Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 tạo hình – liều thuốc chữa lành tâm hồn

Giữa nhịp sống gấp gáp của thời đại số, con người khỏe hơn về thể chất nhưng lại mong manh hơn về tinh thần. Khi y học chăm lo tuổi thọ sinh học, câu hỏi đặt ra là: ai nuôi dưỡng OK9giaitri đăng nhập nội tâm? Trong bối cảnh ấy, Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 tạo hình không còn chỉ là lĩnh vực của cái đẹp, mà trở thành một phương thức chữa lành âm thầm nhưng bền bỉ.