Có thể nói, không ít bức ký họa thời chiến đã phải đánh đổi bằng máu của người vẽ, bởi lẽ chúng ta có tới 80 họa sĩ hy sinh trên chiến trường. Các họa sĩ - chiến sĩ ấy đã luôn có mặt ở những nơi gian khổ, ác liệt nhất và đã để lại hàng ngàn bức ký họa phập phồng hơi thở và mạch đập trẻ trung của trái tim người lính.
Gần đây, trong cuộc triển lãm 200 ký họa thời chiến của mình, họa sĩ Phạm Ngọc Liệu đã nói với vong linh của các chiến sĩ anh dũng hy sinh trong mặt trận Quảng Trị rằng: "Nợ các anh, tôi không thể trả". Rồi ông kể câu chuyện liên quan tới một bức ký họa được ông vẽ vào đầu năm 1973, ở một trận địa chốt trên sân bay Ái Tử, Quảng Trị. Đó là hình ảnh ghi lại cuộc giao ban của một tiểu đội ở ngay một căn hầm chữ A. Ông vẽ nhanh toàn bộ bối cảnh với một bố cục rất tự nhiên và sinh động. Không ngờ xong việc, khi ông vừa rời khỏi căn hầm thì một loạt đạn pháo dội xuống trận địa. Cả tiểu đội mà ông vẽ đã bị chôn vùi trong bom đạn, trong khi họ chưa kịp ăn bữa sáng. Đó là hình ảnh những người lính trẻ, tươi sáng, thông minh, mới rời ghế nhà trường. Bức ký họa đã gây xúc động mạnh đối với người xem. Đây là một trong gần 1.000 bức ký họa của Phạm Ngọc Liệu vẽ trong hai năm, khi ông tham gia chiến trường Quảng Trị. Ông cũng là người đầu tiên làm triển lãm cá nhân, với các ký họa thời chiến tại Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam vào dịp 30/4/2009.
Trong khoảng thời gian từ 1968 đến 1975, họa sĩ Bùi Quang Ánh (hiện ở TP Hồ Chí Minh) cũng đã vẽ tới 150 ký họa về một giai đoạn khốc liệt nhất của cuộc chiến tranh ở Trường Sơn. Ông bồi hồi nhớ lại, ở chốt trọng điểm, phải vẽ thật nhanh, nhiều khi còn vẽ vào thời điểm giữa hai trận bom. Có lúc, ông từ dưới hầm vọt lên, vẽ thật nhanh rồi chạy xuống hầm ngay. Những nét vẽ của ông có sức thu hút kỳ lạ. Có bức ký họa ông vẽ dưới hầm sâu 40m, để mô tả một cuộc họp quan trọng, có tính quyết định ngay trên trận địa. Và thời gian thực hiện bức vẽ chỉ vài phút.
Ông luôn tâm niệm, đây là những thời khắc hiếm hoi, lại chỉ có mình ghi lại được nên phải hết sức chú trọng để không bỏ qua những tình tiết ấn tượng. Đó là những khoảnh khắc có một không hai trong lịch sử đã được ghi lại trong ký họa của Bùi Quang Ánh. Tiếc là sau này, vì nhiều lý do, ông đã bán 30 bức ký họa đó cho một số cựu chiến binh Mỹ và nhà sưu tập nước ngoài. Hiện ông đã giao số ký họa còn lại cho con trai và chỉ giữ cho riêng mình khoảng 20 bức để làm kỷ niệm. Ông tỏ ý buồn phiền vì các Bảo tàng Mỹ thuật ở ta rất chểnh mảng trong việc sưu tầm các ký họa thời chiến. Mà các tác phẩm đã ra nước ngoài rồi, thật khó hy vọng chúng tìm được đường về.
Vừa qua, vào tháng 4/2010, họa sĩ Lê Đức Tuấn đã tìm lại được cuốn ký họa chiến tranh của mình sau hơn 40 năm bị thất lạc, kể từ thời điểm ông tham gia chiến đấu ở Pleiku - Kon Tum. Thiếu tá người Mỹ R.Simson đã nhặt được cuốn ký họa ấy vào năm 1968, trong một trận càn. Thật may sao viên thiếu tá này đã dịch tất cả các dòng chú thích cho từng bức ký họa sang tiếng Anh rồi tặng lại cho Tướng William R. Peers, chỉ huy mặt trận Đắk Tô, Tân Cảnh. Sau khi trở về nước, viên tướng này đã cất giữ cuốn ký họa gồm 109 bức trong suốt mấy chục năm trời. Trước khi mất vào năm 1984, ông có nguyện vọng trao lại tác phẩm cho người đã vẽ chúng. Vậy là trong nhiều kỷ vật được quân đội Mỹ trao tặng cho Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam vào đầu năm 2010, có tập ký họa này.
Họa sĩ Lê Đức Tuấn xúc động nói: "Tôi không nghĩ rằng mình còn gặp lại cuốn nhật ký do bên kia lưu giữ. Họ đã giữ quá cẩn thận. Sau 41 năm mà không hề thay đổi chút nào. Có khác chăng chỉ là những trang nhật ký đã ngả màu theo thời gian”.
Những câu chuyện trên cho thấy, hiện còn hàng chục ngàn bức ký họa thời chiến vẫn đang nằm lặng lẽ trong tay các họa sĩ, hoặc các nhà sưu tầm. Chúng có một OK9giaitri đăng nhập lẩn khuất, dễ bị quên lãng theo thời gian. Mặc dù trước đây (năm 2003), Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cũng đã từng thể hiện sự quan tâm đối với mảng ký họa này qua triển lãm "Ký ức kháng chiến", với 117 bức ký họa màu nước, mực, chì, than được chọn lọc qua nhiều thế hệ họa sĩ sáng tác từ năm 1945 đến 1975.
Thật khó ai có thể quên các bức ký họa sinh động và gợi cảm như: "Ông cụ cầm điếu cày", "May áo", "Chuẩn bị đi chợ" của Tô Ngọc Vân; "Lớp học bình dân làng Bền" và "Xưởng rèn trong chiến khu" của họa sĩ Trần Văn Cẩn; "Lán tranh" của họa sĩ Mai Văn Hiến… Cùng với các họa sĩ lão thành, còn có sự đóng góp rất phong phú với nhiều nét vẽ hừng hực khí thế chiến đấu của lớp họa sĩ trẻ ở chiến trường miền Nam khi ấy như Huỳnh Phương Đông, Thái Hà, Cổ Tấn Long Châu, Lê Lam… Bộ sưu tập của triển lãm tuy "khiêm tốn" nhưng phần nào cũng đã thể hiện một thái độ tri ân với quá khứ.
Nhưng, phải đến dăm năm sau, một số bộ ký họa mới có dịp đến với đông đảo người xem qua các triển lãm ở địa phương như: "Ký họa kháng chiến miền Tây Nam Bộ" tại Cần Thơ; "Triển lãm sưu tập ký họa kháng chiến" ở TP Hồ Chí Minh. Dẫn ra như vậy để thấy, suốt 35 năm sau ngày chiến tranh chấm dứt, hàng chục ngàn bức ký họa đã phải tồn tại trong... âm thầm. Ngoại trừ một số họa sĩ trung thành với đề tài chiến tranh đã chọn lọc một số bức ký họa của mình để mở triển lãm như Nguyễn Nam Ngữ ở Đồng Nai; và mới đây là Phạm Ngọc Liệu ở Hà Nội, còn thì hàng trăm họa sĩ khác từng tham gia chiến trường đã chưa khai thác những ký họa của chính mình một cách hữu ích nhất.
Họa sĩ Lê Trí Dũng, khi nói về những ký họa thời chiến của mình đã có nhiều suy tư. Những ký họa trong chiến tranh của ông là những "ghi chép" thiêng liêng trong thời gian ông tham gia mặt trận, từ Quảng Trị hồi 1972 đến Sài Gòn năm 1975. Đúng là giờ đây, hàng loạt những "ghi chép bằng tranh" ấy đang bị cất kho. OK9giaitri đăng nhập của chúng chưa được người đời biết đến như những nhân chứng của một giai đoạn ác liệt. Nhiều họa sĩ còn chưa có dịp khai thác cho hết ngọn nguồn tư liệu quý giá này. Không ít họa sĩ của thời chiến đã về già hoặc nhiều người còn phải lo mưu sinh mà quên đi những ghi chép thiêng liêng ấy. Mặc dù như ai đó đã nhận định rằng, những ký họa thời chiến đều là những di sản vô giá, nhưng nếu để lưu kho và tản mát như hiện nay, rất dễ dẫn đến hỏng nát, thất lạc, hoặc bị bán đi một cách lặng lẽ cho các nhà sưu tập nước ngoài.
Có người hình dung, nếu chúng ta dày công sưu tập các ký họa thời chiến thì hẳn sẽ có một bộ lịch sử chiến tranh cách mạng bằng hình ảnh chân thực, gây xúc động lòng người.
Lại có nhà sưu tập ao ước: Các bảo tàng Mỹ thuật, hay các nhà hảo tâm nhanh chóng cho in lần lượt những bộ sách ký họa thời chiến, với các tác phẩm được chọn lọc của các họa sĩ đã từng vẽ trực tiếp trên chiến trường thì tốt biết mấy. Bởi có như thế thì các bức ký họa đó sẽ không còn là tài sản của một người nữa, mà sẽ trở thành nguồn tài liệu gợi hứng sáng tác cho nhiều họa sĩ theo đuổi đề tài chiến tranh sau này...
