Chẳng nói đâu xa chuyện trăm năm, ngàn năm, mà mới cách đây hơn chục năm thôi, chỉ đơn giản là cái bút danh của Hàn Mặc Tử (Hàn Mặc hay Hàn Mạc) đã khiến người ta phải dấy lên một cuộc tranh luận tưởng khó có thể hạ hồi phân giải (mà thực chất chỉ cần trưng ra một trong những ấn bản đầu tiên của Hàn Mặc Tử là xong chuyện).
Rồi gần đây nhất, tôi đọc thấy ở một bài viết (in trên tờ Oki9 Sòng bạc trực tuyến TP Hồ Chí Minh), chuyện nữ đạo diễn, NSND Bạch Diệp kể về thời bà làm phu nhân của nhà thơ Xuân Diệu. Mặc dù tác giả bài viết có ghi chú ở đầu bài, rằng trước khi báo in, mình đã đưa bài viết này cho nữ đạo diễn Bạch Diệp xem lại, song không hiểu sao, bài viết vẫn có tình tiết sai về tuổi đời của nhà thơ Xuân Diệu. Bài báo cho biết, vào thời điểm năm 1958, nhà thơ Xuân Diệu "gấp ghé 40", trong khi, theo các nguồn sách OK9 thể thao xanh chínnh thống, và cả lời tự thuật của chính nhà thơ (in trong cuốn "Hồi ký song đôi", NXB Hội Nhà văn năm 2002, trang 117) đều cho thấy ông sinh năm 1916. Tức là đến thời điểm ấy, ông đã 42 tuổi. Nhưng sự sai lạc ấy chưa phải là chuyện gì hệ trọng gớm ghê.
Còn nhớ, cách đây hơn hai chục năm, báo Quân đội nhân dân đã đưa in bức ảnh "đính chính" làm mọi người phải giật mình sửng sốt. Chẳng là, theo điều tra, các nhà nghiên cứu ra thông báo rằng bức ảnh đồng chí Ngô Gia Tự được lưu hành (ở Viện Bảo tàng Cách mạng, trong sách giáo khoa nhà trường, trong một số cuốn truyện về cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí) từ trước đến lúc bấy giờ, là bức ảnh của một tên Việt gian bán nước đã bị tổ chức ta xử tử trước Cách mạng Tháng Tám. Sở dĩ để xảy sự cố như vậy là do có sự... nhầm lẫn. Kèm theo đính chính đó, báo in ảnh thật của đồng chí Ngô Gia Tự. Bức ảnh cũ bị gạch chéo.
Thật ra, ở đời, không ai dám nói là không có lúc nhầm lẫn. Chỉ có điều, nói như Hồ Chủ tịch "đã sai thì phải sửa". Thậm chí, phải sửa ngay, nếu không muốn từ một ly, đi một dặm. Người trước nói sai, làm sai, người sau nói theo, làm theo, thành ra cái sai cứ nhân lên, ngày càng sai mãi. Thật đáng buồn khi một số người trong chúng ta vẫn tỏ ra chưa thật nghiêm khắc trước những sai phạm như thế. Người biết rõ sự thật nhưng vẫn cứ im lặng cho qua, người mắc lỗi chỉ cần "lỗi riêng riêng chạnh tấc riêng một mình" (mượn ý một câu Kiều "Nỗi riêng riêng chạnh tấc riêng một mình"), thế là đủ rồi.
Lại có báo, vì ngại những lỗi lầm ấy có thể bị thổi phồng, hoặc gây sự chú ý của độc giả, mà bài viết bình thường in chữ to, khi đính chính thì in lí nhí, như cốt để người ta không dòm thấy, mà lại nhét ở một góc khuất nào đó, thật là "cực chẳng đã" mới phải làm như thế. Rồi thì cách đính chính rất lấp lửng, kiểu "nói lại cho rõ", như thể người đọc bị lãng tai, hay kém mắt. Không hiếm trường hợp, tòa báo đính chính song chỉ nói nội dung cần cải chính, rằng "đoạn ấy xin đọc thế này, thế này", nhưng tịnh không nhắc lại đoạn in sai trước đó như thế nào, để người đọc có cơ đối chiếu, biết rõ thực hư. Rõ ràng ở đây, người ta đã quên mất một điều, vấn đề đâu phải là rồi người sai phạm sẽ bị xử lý thế nào, mà là việc cần thiết lên tiếng bảo vệ một sự thật.
Tất nhiên, "phòng còn hơn chống". Có một cách "phòng" để chúng ta ít mắc sai lầm - nhất là với trường hợp những người viết văn - thì như các cụ đã dạy rồi kia "nói phải có sách". Cần đối chiếu cho thật cẩn thận. Và tìm hiểu kỹ rồi hẵng phát ngôn. Tôi nói ví dụ thôi: Ngay việc nhận định về một nhà văn, chúng ta cũng phải cân nhắc xem: Nhà văn nổi tiếng khác, nhà văn quen biết khác, và nhà văn xuất sắc lại khác. Trong mấy từ ấy, ta dùng từ nào? Vì hiện nay tôi biết có nhiều người dùng từ mà chẳng đắn đo gì.
Thực tế có những nhà văn xuất sắc nhưng đương thời không được biết đến (như trường hợp Xtăngđan của Pháp). Lại có trường hợp nhà văn quen biết nhưng chưa hẳn đã có thể gọi là nổi tiếng. Vì quen biết có thể bởi lý do tác phẩm anh viết nhiều, xuất hiện nhiều, còn nổi tiếng phải là trường hợp gây cho người ta chú ý đến phải bàn luận cơ. Nhân đây, tôi cũng nói thêm: Hiện nay trên OK9 thể thao xanh chín ta vẫn thường có một số người (thuộc lớp hậu sinh) viết tụng ca những bậc tiền bối. Thiện ý của họ rất cần biểu dương, khuyến khích, song nhiều khi vì say sưa quá họ đã xéo lộn cả lên sự thật. Ví như có người đã viết rằng "Nam Cao là một nhà văn lừng danh những năm 30 -45". Điều này tôi tin khi hỏi nhà văn Tô Hoài - người bạn từng chứng kiến bước đường văn học của Nam Cao, chắc ông không tán đồng. Sự thực thì Nam Cao là nhà văn rất xuất sắc. Thậm chí chúng ta có thể nói ông là một nhà văn lớn. Song "lừng danh" những năm 30-45 thì e... chưa đúng (vì như chúng ta biết, nổi tiếng hay không còn phụ thuộc vào nhiều lý do). Điều nói về Nam Cao người ta chỉ có thể nói về Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng... và một số ít vị nữa mà thôi. Và theo tôi, ngay đến một số lãnh tụ của Đảng ta thời kỳ tiền khởi nghĩa cũng không thể nói là "những chiến sĩ cộng sản mà tiếng tăm lừng lẫy khắp địa phận Á châu ngày ấy" được. Vì thực tế, hoạt động cách mạng lúc bấy giờ phải tuyệt đối giữ bí mật. Nếu "tiếng tăm" đã "lừng lẫy" cả Á châu biết đến, thì e khó mà bảo toàn được tính mệnh. Vả chăng, nếu vậy thì hà tất các cụ phải cần đến bí danh?
Thế nhưng, những điều tưởng nhỏ nhặt vậy, nếu ta không kịp thời sửa chữa, đính chính, thì rồi sự thật sẽ đến lúc phải đi đường vòng, và rồi năm tháng qua đi, sẽ có những cái chúng ta không biết đâu mà lần ra nữa. Lúc bấy giờ thì dù có tốn nhiều giấy mực đi chăng nữa, chưa chắc đã tìm ra sự thật. Chỉ còn một phé - là như Xuân Diệu thẩm vấn các bản "Truyện Kiều" của Nguyễn Du (vốn có nhiều dị bản) - câu nào hay hơn thì được quy đó là câu của nhà đại thi hào. Chao ôi, như vậy thì tình thế thật buồn!
