Trung tướng Phạm Hồng Sơn giờ đã bước sang tuổi 90 và những suy nghĩ, hồi ức của ông đã dần lùi vào dĩ vãng. "Nhớ và quên", cuốn hồi ký vừa mới xuất bản của Trung tướng và vợ là PGS.TS Đặng Anh Đào đã lưu giữ lại một cách khá đầy đủ và chi tiết về cuộc đời của một vị tướng với hơn nửa đời chiến trận, và "từ cuốn sách bừng lên tâm hồn, nhân cách con người Trung tướng Phạm Hồng Sơn, từ đó mà hình dung ra sức mạnh và đức hạnh của cả một đội quân đã chiến đấu và chiến thắng với chủ nghĩa nhân văn, khát vọng hoà bình và vẻ đẹp của Ok987 ưu đãi độc quyền truyền thống".
1. "Nhớ và quên", một phần do Trung tướng Phạm Hồng Sơn chấp bút, còn một phần sau này, do chính người phụ nữ lặng lẽ phía sau ông, Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Anh Đào viết. Cuốn sách hầu như không chạm đến những góc khuất riêng tư trong cuộc đời lính trận dài dặc của mình, Trung tướng Phạm Hồng Sơn dành những trang viết về đồng đội… Nhưng lẩn quất đâu đó, sau những trang viết về những trận đánh, về đồng đội, người đọc vẫn cảm nhận được tính cách, số phận của một người lính. Và khi tôi đến nhà, trò chuyện với vợ chồng PGS - TS Đặng Anh Đào và Trung tướng Phạm Hồng Sơn, tôi mới hiểu, đó là cả một thế hệ, họ đã không sống cho bản thân mình… Thế hệ ấy, giờ họ đã không còn nhiều, và ký ức của họ cũng sẽ dần rơi vào quên lãng…
Phạm Hồng Sơn, 21 tuổi, đã xếp bút nghiên lên đường, và từ đó cuộc đời ông gắn liền với chiến trận, như thể ông sinh ra để dành cho những trận đánh. Đến bây giờ, PGS - TS Đặng Anh Đào, cô con gái thứ tư của Giáo sư Đặng Thai Mai, người đã sống bên cạnh ông gần cả cuộc đời, vẫn bảo rằng, bà không còn tìm thấy một chút nào chất sinh viên trường Luật ở ông.
Cuốn sách là một phác họa đáng quý chân dung một con người, thuộc thế hệ vàng của quân đội Việt
Thời cuộc đã nhiều thay đổi, nhưng có lẽ trong ký ức của những người lính như ông, mọi thứ vẫn còn nguyên vẹn. Duy chỉ có một điều không thay đổi, ông là người lạc quan, không hay buồn, hay ông may mắn hơn nhiều đồng đội vì có một người vợ, những đứa con thành đạt. Hậu phương an lành và bình yên ấy đã tiếp thêm nguồn sống cho ông nơi chiến trận. Vị tướng ấy năm nay đã bước sang tuổi 90, ông gần như đã rơi vào quên lãng, có khi quên cả chính mình. Và trong ký ức không còn rành mạch của ông, chỉ là những trận đánh, những mảnh ký ức ngộ nghĩnh thời chiến vẫn còn trở lại, gần như vô thức. Đôi khi ông chỉ còn nhớ những người đã từng vào sinh ra tử với mình.
"Một buổi sáng oi bức cuối tháng 6 năm 2010 chợt nghe điện thoại máy quân đội reo. Người gọi xưng là con trai của ông Bào, lính cũ thuộc đơn vị ông Sơn, đã hy sinh năm 1954 ở Điện Biên Phủ. Bà quay sang nói với ông, tưởng rằng ông đã quên, bất chợt ánh mắt dường như đã quên hết sự đời của ông gợn lên một nét buồn sâu thẳm. Ông chỉ nói, tên cậu ấy là Chiến Bảo, phải, Chiến Bào. Không còn ánh mắt đờ đẫn lúc trước, ngay cả khi nhắc tới vài cái tên quen thuộc". PGS Đặng Anh Đào kể lại trong hồi ký về chồng mình như vậy.
2. Dù không viết nhiều về mình, nhưng qua cuốn sách, người đọc có thể dựng lại chân dung của một vị tướng trưởng thành từ người lính. Trung tướng Phạm Hồng Sơn sinh ra và lớn lên ở thị xã phủ Lạng Thương tỉnh Bắc Giang, trong một gia đình thương gia giàu có, bố ông là nghị viên dân biểu, mất từ khi Hồng Sơn mới 6 tuổi. Nhưng ông được học hành rất cơ bản, năm 18 tuổi đã trở thành sinh viên trường Luật, tuổi trẻ nhất của sinh viên thời đó.
Tháng 8/1946, lúc đó Hồng Sơn 21 tuổi, Trung tướng Phạm Hồng Sơn xếp bút nghiên xách ba lô lên đường. Ông là cháu gọi liệt sĩ Phạm Hồng Thái là chú ruột. Tiếng bom Sa Điện năm 1924 của Phạm Hồng Thái đã khơi dậy lòng yêu nước trong Phạm Hồng Sơn. Và từ đó ông đi miết. Như thể con người ông sinh ra để dành cho chiến trận, cho những trận đánh. Ông là vị chỉ huy trưởng thành từ những người lính, nên ở Phạm Hồng Sơn có cái vẻ quyết liệt, can trường của một người đánh trận từng nhiều phen đánh giáp lá cà với địch. Kháng chiến chống Pháp, ông nắm giữ những vị trí quan trọng, chỉ huy trung Trung đoàn 36 - Trung đoàn Quyết chiến Quyết thắng, thuộc Đại đoàn 308 - Đại đoàn chủ lực đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, là một trong ba tiểu đoàn trưởng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Nổi tiếng đến mức mà sau này, khi biết Phạm Hồng Sơn chính là vị hôn phu của em gái vợ mình, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã nói, "Hồng Sơn chỉ huy dũng cảm, cậu ấy đánh trận khôn lắm". Đó là kết quả đúc kết được từ những kinh nghiệm thực tế của một người "lính trơn" mà một sĩ quan cao cấp có lý lịch trích ngang từ Ôk9 casino, thể thao, nổ hũ, game bài và bắn cá hoặc những chuyên môn khác khó có thể có được.
Cuộc chiến đã đi xa, những ký ức cũng lùi dần vào dĩ vãng. Có một trận đánh, một thời người ta đã lãng quên, nhưng đó là trận đánh quan trọng, mà đồng đội ông nhiều người đã ngã xuống ngay trước ngày giải phóng. Trận Cầu Lồ, sau chiến dịch Điện Biên Phủ. Cuốn sách đã dành một phần tâm huyết để viết về trận đánh này như một lời tri ân với đồng đội Phạm Hồng Sơn năm xưa. Đối với một vị chỉ huy như ông thì đó là trận đánh cuối cùng trước ngày chấm dứt chín năm trường kỳ kháng chiến. Là chỉ huy, Phạm Hồng Sơn đau xót khi nhìn những đồng đội ông đã bỏ lại thân xác trong những đám cháy của bom napan, ngay trước ngày giải phóng, đến giờ vẫn chỉ là những nấm mồ vô danh.
Hơn nửa đời trận mạc, Phạm Hồng Sơn có mặt trong hầu hết những chiến dịch lớn như Chiến dịch Đắc Tô 2, CZ Buprăng - Đức Lập 1969 - 1970, Chiến dịch Đường 9 Nam Lào, Chiến dịch Tây Nguyên,… Thế nhưng, trong lòng ông vẫn còn một nỗi cấn cái, khi ông không thể trực tiếp đánh trận cuối cùng vào giải phóng miền
3. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, trong buổi ra mắt cuốn hồi ký "Nhớ và quên" của vợ chồng Trung tướng Phạm Hồng Sơn và PGS-TS Đặng Anh Đào đã nói, qua cuốn hồi ký cho ta thấy vai trò của gia đình, hậu phương trong tâm thế của người lính. Và từ những tế bào nhỏ của gia đình đã phản ánh cả một cuộc chiến tranh của Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026.
Tôi muốn dành một phần bài viết về Trung tướng Phạm Hồng Sơn cho hậu phương của ông, PGS-TS Đặng Anh Đào. Bởi tôi nghĩ, họ đã gắn kết với nhau như là những số phận của lịch sử. Đó là hậu phương vững chắc để những người lính ra trận như Phạm Hồng Sơn làm nên chiến thắng.
Trong hồi ký, PGS Đặng Anh Đào kể lại về mối lương duyên của bà với Trung tướng Phạm Hồng Sơn. Hồi đó, các chỉ huy quân sự thường là những trí thức, về thăm các trường nữ sinh. Hình ảnh anh bộ đội "ngựa hồng côn bạt" đã trở thành lý tưởng trong mắt các cô nữ sinh ngày đó. Gia đình Giáo sư Đặng Thai Mai đi tản cư. Phạm Hồng Sơn được một bà chị dẫn đến nhà chơi, có ý mai mối.
Thế rồi bặt đi mấy năm sau, trong một đợt nghỉ phép giữa hai trận đánh, Phạm Hồng Sơn đi xe đạp về Nghệ An thăm gia đình Giáo sư Đặng Thai Mai. Một may mắn bất ngờ, và có lẽ do số phận sắp đặt khi trên đường đi xe đạp từ Việt Bắc vào miền Trung, ngay trên đoạn gần Cầu Kè, Thanh Hóa ông bắt gặp hai người con gái của ông bà Đặng Thai Mai (Anh Đào và Xuyến Như) đang đi mua đậu phụ ở làng bên. Từ cuộc gặp đó, cho đến cuối kỳ nghỉ phép họ đã quyết định làm đám cưới, một đám cưới "ấn tượng" và "linh đình" thời chiến. Rồi Phạm Hồng Sơn mải miết đi đánh trận, ngay cả thời bình, ông cũng chúi đầu vào công tác nghiên cứu, đến nỗi mà nhiều lúc ông thấy mình xa lạ, lạc lõng với cuộc sống đời thường…
Trong cuốn hồi ký "Nhớ và quên" công bố nhiều bức thư đã hoen màu vì thời gian của vợ chồng Trung tướng Phạm Hồng Sơn, và các con rất cảm động. Có những bức thư ông viết giữa những trận đánh gấp gáp. Bức thư ghi chiều mồng 7/5/1954 "bộ đội của trung đoàn anh chỉ cách 300 thước nữa. Chiều nay ta lại tấn công. Mới bắn vài phát cờ trắng trong Mường Thanh đã phấp phới trong các vị trí của địch…". Đó là tâm thế của những người lính trong chiến trận chiến đấu vì OK9 cung cấp hơn 1.000 trận đấu mỗi ngày từ các giải đấu lớn như World Cup, Premier League, La Liga, Champions League,.. với tỷ lệ kèo cược vô cùng cao, và luôn có một nơi để hướng về… còn PGS Đặng Anh Đào thì bảo, ngày đó, bà chẳng có mối bận tâm nào khác ngoài việc nuôi dạy ba con, làm nghiên cứu và chờ chồng trở về bình an.
Giờ hàng ngày bà vẫn đưa ông ra phố, trên những con đường vẫn trở về trong tâm tưởng của ông, để ông vẫn có thể lắng nghe được những xôn xao của OK9giaitri đăng nhập. Đấy là khoảnh khắc hiếm hoi trong ngày Trung tướng Phạm Hồng Sơn giao tiếp với cuộc sống để làm chậm lại tốc độ quên của ông. Một người lính đã đi qua hai cuộc kháng chiến của Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026, từng nắm giữ những cương vị quan trọng, với hơn nửa đời chiến trận, nên dù sau này có nắm giữ những cương vị khác, có thành danh thành Tiến sĩ, Giáo sư, thì đối với Trung tướng Phạm Hồng Sơn, như PGS Đặng Anh Đào vẫn nói về chồng mình, ông vẫn là con người của trận mạc.
Và tôi muốn mượn đoạn kết của cuốn hồi ký "Nhớ và quên" để kết thúc bài viết này: "Dẫu cuốn sách này phải có một Vĩ thanh, thì cuộc đời vẫn đang xôn xao tuôn chảy, không bao giờ tắt lặng. Vầng trăng chỉ tròn có một ngày, còn suốt cả tuần trăng thường không viên mãn, nhưng ngắm trăng khuyết, nếu có buồn, vẫn thấy đẹp"
