Với tôi, đọc sách là một nhu cầu “SỐNG” mãnh liệt. Có đôi khi tôi thường bần thần nhớ về những đoạn trích trong sách giáo khoa tiểu học.
Tôi đọc lên và vẫn thấy rung cảm khác lạ. Tôi nhớ lại những năm tháng cũ, khi tôi đọc những trang viết đó, tôi đang sống ra sao và tôi ước mơ gì. Sách mang đến cho chúng ta một thế giới lạ kỳ. Và khi bạn yêu những cuốn sách đã đọc, nghĩa là bạn đang dung dưỡng những ký ức tươi đẹp của đời mình.
1. Có những cuốn sách gây cho ta những nỗi nhớ dằng dặc. Về sau này, khi đã lớn lên, tôi vẫn nhớ về "Tuổi thơ im lặng" của Duy Khán như một người bạn đường. Và nó không phải một cuốn tiểu thuyết. Nó đơn giản là một tập sách giống như tự truyện. Có lẽ chính vì yếu tố này, mà ngày mới ra đời, khi các nhà phê bình đề cao sự mạch lạc của thể loại, "Tuổi thơ im lặng" đã không được đánh giá cao. Nhưng đến giờ nó vẫn là một cuốn sách thành thật nhất mà tôi từng được đọc.
Đúng như Duy Khán viết lời đầu sách cho các con trong bản sách in năm 1986: "Những chuyện trong cuốn sách này từ tuổi mười lăm của bố trở về trước. Bố sống trong truyện. Truyện trong một vùng bố ở mười lăm năm. Tất cả là người còn, người mất, cảnh còn, cảnh mất. Mỗi cảnh, mỗi người khoác vào tên mình một tên cúng cơm, tên tục, tên thật. Truyện không hề hư cấu, bịa đặt. Những chuyện này bố nhớ và mang theo trong trí, nó từng đốt cháy tấm lòng suốt chặng đường bốn mươi mốt tuổi và hai mươi bảy năm cầm súng, làm người đến suốt mai sau".
Duy Khán vẽ ngôi làng của mình bắt đầu từ thế đất, mái chùa, nơi chôn rau cắt rốn, chuyện bà nội, những người thân, chuyện chim muông cây trái. Đó là một thế giới đăm đắm của tuổi thơ, không tô vẽ. Những nỗi rưng rung hiện lên đây đó, trong cái khó nhọc của ngày chiến tranh, vẫn còn những mảnh hồn làng tinh sạch và ngọt ngào của nhân thế.
Tôi đã đọc cuốn sách ấy với một nỗi khao khát day dứt không ngừng, rằng nếu mình viết về thơ ấu mình sẽ viết thế nào? Và đọc những trang viết ấy, khiến tôi muốn cầm bút, viết những lời từ ký ức mình…
2. Như Orhan Pamuk nói trong "Tên tôi là Đỏ": "Một lá thư không chỉ được truyền đạt bằng các con chữ. Một lá thư, giống như một cuốn sách, có thể đọc được bằng cách ngửi, sờ mó, vuốt ve".
Thực vậy, bạn có thể đọc một cuốn sách theo nhiều cách khác nhau. Và có những cuốn sách, bạn đã gần như quên mọi điều trong đó, những câu chuyện được kể, những mâu thuẫn được giải quyết, những tình yêu được tôn vinh, nhưng bạn sẽ nhớ về nó bằng một cảm giác đặc biệt.
Với tôi, đó chính là "Chúa trời của những chuyện vụn vặt" của Arundhati Roy. Tôi đọc nó trong những đêm mùa hạ ẩm ướt của Hà Nội, trong ký túc xá Học viện An ninh, nơi người ta đưa ra một nguyên tắc là sau 10h tối mọi sinh viên phải lên giường đi ngủ, để đủ giấc cho buổi thể dục lúc 5h30 sáng hôm sau. Tôi hì hục đọc cuốn sách trong ánh sáng hắt xuống của những ngọn đèn cao áp.
Cái không khí nóng ẩm của lá cây và trái cây già chín rũ mục của tuổi thơ hai nhân vật chính trong "Chúa trời của những chuyện vụn vặt" đã ăn vào trong từng suy nghĩ của tôi. Có những cuốn sách, khiến ta cảm thấy một chút tuyệt vọng của việc làm sao để hiểu được tận đáy cùng của kiếp người. Và đây là một cuốn sách như vậy.
3. "Và khi tro bụi" mang một cảm giác khác. "Và khi tro bụi bay về. Trong thinh lặng ấy cận kề quê hương". Đó chính là dòng đề từ đầu tiên cho một cuốn sách hoang hoải nỗi cô đơn và tìm kiếm cội gốc của một con người, một cô gái bị mất mát gần như mọi thứ, kể cả thứ ký ức bị nhoà lẫn giữa sỏi bụi của thời gian và sự bộn bề của thời cuộc.
An Mi, nữ nhân vật chính, trên một chuyến tàu nào đó, đi tìm sự thật về cuộc đời mình, cô gặp đủ hạng người, với những cách diễn tả gần như ngụ ngôn. Nhưng khi sự thật được hé dần ra, thì nỗi cô đơn của cô càng dày hơn, tưởng như đặc quánh. Càng về cuối, hành trình đó càng trở nên xa biệt với quá khứ hơn. Những đúng sai thật giả của quá khứ đã thực sự là ở một thời không có trong hiện tại. Vậy chúng ta tìm ra nó, cuối cùng có thực sự hạnh phúc hay không?
Và rồi An Mi, cũng như nhiều người khác, đã dừng lại hành trình ấy, xếp gọn quá khứ ấy, để tìm một hiện tại bình an. Quá khứ đó đã quá xa xôi, ở đâu đó trong những khoảnh khắc không rõ ràng, đến mức như không phải là sự thật. Hành trình vô định, xuyên thấu vào quá khứ, và nhận ra cái chúng ta đi tìm không phải là sự thật, mà chúng ta đi tìm sự an bình; "Và khi tro bụi" thật không hấp dẫn nếu muốn tìm một cốt truyện ly kỳ được giải quyết rốt ráo. Nhưng nó sẽ như một món rượu uống chậm rãi trong ngày đông rét mướt, và là nỗi nhớ kéo dài, như những chương hồi không đầu không cuối của cuốn sách.
4. Tôi đọc "Sông" trong những buổi chiều muộn sau giờ làm ở Sài Gòn. Người ta thường nói rằng, mỗi người có một tạng và văn chương lấp loáng đâu đó hình bóng của người viết.
Với Nguyễn Ngọc Tư, cái tạng đó là sự tự sự, tự đối thoại rất rõ trong cách kể, cách viết. Nguyễn Ngọc Tư và Đoàn Minh Phượng có nét giống nhau ở chỗ, luôn để cho nhân vật tự thoại với chính mình. Hành trình đó cũng chính là hành trình tác giả tự thoại với chính mình, để tỏ bày.
"Sông" của Nguyễn Ngọc Tư là một câu chuyện dài của một chàng trai đi tìm chính mình, trong một giấc mơ được kể lại chi tiết. Ai cũng biết, Ngọc Tư muốn ẩn dụ sau đó là một thông điệp khác. Nhưng với tôi, thông điệp đó lại không đủ mạnh để lấn át một thói quen cố hữu mà bạn đọc đã bị ấn tượng ở Ngọc Tư là những câu chuyện của những số phận nhỏ bé, vùi lấp đâu đó trong sông dài, đồng rộng.
Cuốn sách có những chắt lọc của người viết, về đời, về người. Có những câu khiến người khác phải nhớ hoài, muốn ghi lại. Với tôi, "Sông" vẫn là một tác phẩm không đáng bị lãng quên…
5. Nhìn lại bốn cuốn sách tôi vừa đề cập tới, bạn có quyền thắc mắc, vì sao lại như vậy? Sao không phải là những đỉnh cao khác? Tôi không có khả năng trả lời những câu hỏi ấy. Bởi tôi soi lại trí nhớ mình, xem mình nhớ gì nhiều nhất, những dư vang của thời gian còn lại trong tâm hồn mình, thì đó là những cuốn sách còn in dấu.
Nhưng tôi cũng chợt nhận ra rằng, những cuốn tôi vừa kể đều là những tác phẩm có tính tự sự cao, và những thân phận con người trong ấy cô đơn, tự đối thoại rất lớn với bản thân. Như là một cách tìm kiếm, tìm về với chính mình…
Văn chương, đôi khi nghiệt ngã ở chỗ này, bạn có thể đọc vài ngàn cuốn sách, nhưng bạn sẽ chỉ nhớ về những vết xước trong tâm trí mà những dòng chữ kia mang lại. Và với tôi, đọc sách là nhu cầu, hay thái độ, hay với bất kỳ lý do nào khác đi nữa thì nó mang trọn vẹn ý nghĩa: “SỐNG”.
