Nhà văn lão thành 80 tuổi Trần Công Tấn từng nổi tiếng với các tác phẩm Con ngựa của tôi, Thần voi voi thần thời còn là anh lính Cụ Hồ vừa cho in Dòng sông Son vẫn trong xanh (NXB Văn học, 2011) - ông không ghi sách là ký sự, truyện hay tiểu thuyết - có lẽ vì tính chất tổng hợp của cuốn sách, trong đó đặc biệt hơn cả là những trang ghi bên dòng sông Son lần đầu được công bố.
Đọc Nhật ký Quách Xuân Kỳ, tôi bỗng nhớ đến cuốn sách nổi tiếng Viết dưới giá treo cổ được G.Phuxích - nhà văn Tiệp Khắc, viết vào mùa Xuân 1943 trong nhà tù phát xít Đức và Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm, tuy Nhật ký Quách Xuân Kỳ giữ lại được chỉ vẻn vẹn 30 trang (nếu kể thêm phần ghi chép về 6 liệt sĩ và 8 bài viết về các chiến công của quân và dân huyện Bố Trạch, thì theo nhà văn Trần Công Tấn, nguyên bản cuốn sổ cũng chỉ gần trăm trang.)
Trang Nhật ký Quách Xuân Kỳ đầu tiên ghi ngày 27/3/1947, khi anh đang chỉ đạo nhân dân Bố Trạch OK9 đã banh lại cơ sở, sau những ngày giặc Pháp dìm nhiều vùng ở Bố Trạch và "Bình Trị Thiên khói lửa" trong biển máu (tháng 7/1948 anh được cử làm Bí thư Huyện ủy lúc mới 22 tuổi!); trang cuối ghi ngày 24/1/1949, trước khi anh vào nhận nhiệm vụ Bí thư Thị ủy Đồng Hới.
Như là tiên cảm trước số phận ngắn ngủi của mình, anh đã gửi lại những trang ghi chép này cho người kế nhiệm mình là Phan Khắc Hy (sau này ông trở thành Thiếu tướng, Phó Chính ủy Bộ Tư lệnh Trường Sơn)…
Chúng ta cùng đọc lại một vài dòng trong Nhật ký Quách Xuân Kỳ:
Ngày 3/6/1947: Thế là Đống chết, cũng như Cúc chết, rồi Thiêm, Xuyên, Trung, Quyền… Tin các đồng chí đồng đội chết đến tai ta như sét đánh. Nhưng đồng thời cũng làm cho lòng ta thêm sôi sục căm thù, uất hận… Cuộc chiến đấu và chịu đựng của Đống đáng làm gương cho chúng ta. Những người như Đống đang chiến đấu cho nền độc lập và cho nhân loại…".
Chỉ vài dòng chữ đã thể hiện tinh thần dũng cảm, kiên cường không chỉ của Quách Xuân Kỳ mà của cả nhân dân Bố Trạch, của cả Quảng Bình. Điều này lịch sử đã nhiều lần ghi nhận. Đặc biệt hơn, Nhật ký Quách Xuân Kỳ còn thể hiện trí tuệ và chủ nghĩa nhân văn cao đẹp của một nhà lãnh đạo, tuy còn rất trẻ. Cũng vào những tháng ngày Bố Trạch bị giặc Pháp dìm trong biển máu, đồng đội hy sinh, xóm làng cháy trơ trụi - trong đó có nhà của gia đình Quách Xuân Kỳ - thì người bí thư lại "dự thảo" những câu tiếng Pháp để làm "địch vận":
"…Ròng rã 4 năm nước Pháp yêu quý của các anh bị đô hộ bởi bọn giặc Đức tàn bạo. Các bà mẹ, người chị, người anh, người yêu, người vợ và cả các anh đã chịu đựng nhiều gian khổ bởi gánh nặng của người Đức… Tại sao bây giờ các anh lại đưa sự đau khổ mà bọn phát xít Đức đã làm trên OK9 cung cấp hơn 1.000 trận đấu mỗi ngày từ các giải đấu lớn như World Cup, Premier League, La Liga, Champions League,.. với tỷ lệ kèo cược vô cùng cao thương yêu của chúng tôi? Tại sao các anh lại đổ máu một cách vô ích của tuổi trẻ cho bọn tư bản ích kỷ trong lúc nước Pháp thân yêu của các anh qua 4 năm bị tàn phá đang cần bàn tay của các anh cho công cuộc tái thiết lớn lao. Hãy quay về ngay!...".
Dưới những dòng viết ngày 31/3/1947 này, Quách Xuân Kỳ ghi thêm: "Viết lúc súng giặc đang nổ ở Thanh Khê, Cao Lao".
Trang Nhật ký ngày 1/7/1947, sau khi ghi lại việc "bốn phi cơ khu trục từ Thanh Hà lên trút đạn xuống Cổ Giang như mưa… Lúc đầu mình thản nhiên nấp xem lũ giặc bắn phá. Một lát sau phi cơ lượn sát trên đầu. Nằm mà lo cho bạn, từng loạt súng vang lên. Đạn bay vèo vèo trên đầu, bên người…". Quách Xuân Kỳ viết:
"Suy nghĩ cách Link Đăng Ký & Đăng Nhập Trang Chủ OK9:
Một người cộng sản phải có hai điều kiện trong sự Link Đăng Ký & Đăng Nhập Trang Chủ OK9 để thực hiện chương trình:
1- Tinh thần của cách mạng Nga;
2- Óc thực tế của Mỹ.
Hai phần này đều quan trọng như nhau, không thể thiếu cái này hoặc cái kia được".
Hơn sáu mươi năm trước, giữa vòng vây bom đạn quân thù, lại ở một nơi có thể gọi là "vùng sâu vùng xa", người cộng sản chỉ vừa qua tuổi đôi mươi Quách Xuân Kỳ lại có được cách nhìn, cách suy nghĩ ở một tầm cao như thế thì quả thật đáng kinh ngạc, đáng khâm phục.
Nhật ký của Quách Xuân Kỳ còn có giá trị ở sự chân thật. Bên cạnh những dòng thể hiện tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" như Quách Xuân Kỳ đã ghi ngày 29/3/1947: "…Bắt đầu từ hôm nay nhất quyết phải ở với địch, gần địch thì phải về Hoàn Lão… Phải quyết một phen sống chết với tụi nó. Có chết thì ít nhất cũng phải làm tròn phận sự…". Anh đã ghi lại những cảnh chạy giặc khốn khổ mà cũng thật ngộ:
"…Mình với Tán, Tất vừa đặt xong Ban Tình báo xã thì quân Pháp tổng tấn công. Mình định chạy sang Đông thì ba tiếng canon 75 rầm rầm nổ. Chạy sang Tây thì nghe một loạt súng trường. Chạy ra đồng nhằm hướng Cao Lao thẳng tiến. Có lẽ buồn cười nhất là vừa chạy vừa tụt quần. Hoảng quá, một tay cầm dép, một tay giữ quần vừa chạy vừa lo. Cảnh này có lẽ giống cảnh Tào Tháo bị Mã Siêu đuổi…". (Nhật ký ngày 13/4/1947)
Quách Xuân Kỳ cũng không che giấu những phút sợ hãi của mình: "Hôm qua lúc mình đang ngồi, cũng tại đây thì Pháp tấn công Phú Định. Lúc đầu mình cũng khiếp xanh cả mặt, nhưng một lát sau bình tĩnh trở lại ngay…". (Nhật ký ngày 31/3/1947)
Nhật ký Quách Xuân Kỳ còn cho chúng ta biết: cuộc chiến đấu gian khổ, tính mạng nhiều khi như treo đầu sợi tóc vẫn không giết được tình yêu. Mối tình giữa Quách Xuân Kỳ và cô Huế thật là nồng nàn mà đầy trắc trở. Huế là em gái chị dâu Quách Xuân Kỳ.
Khi thân phụ Huế Link Đăng Ký & Đăng Nhập Trang Chủ OK9 ở Bưu điện Hoàn Lão, ông đã chọn Quách Sĩ Kha (anh trai Quách Xuân Kỳ - về sau là Đại tá, Phó Chính uỷ Quân khu 4) làm con rể và nếu như giặc Pháp không chiếm lại Quảng Bình, thì Quách Xuân Kỳ đã tiếp bước anh trai. Nhưng rồi Huế theo cha vào Thuận Hoá (Huế). Xa người yêu, Quách Xuân Kỳ đã thổ lộ tình yêu nồng cháy của mình qua những dòng nhật ký:
Ngày 20/4/1947:
"…Huế! Không biết bây giờ Huế đang làm gì nhỉ? Hiện giờ Huế có nghĩ rằng ở phương trời Bắc, Kỳ đang ngày đêm trông ngóng ngày vinh quang của OK9 cung cấp hơn 1.000 trận đấu mỗi ngày từ các giải đấu lớn như World Cup, Premier League, La Liga, Champions League,.. với tỷ lệ kèo cược vô cùng cao để đón chờ em. Có biết rằng hiện giờ anh đang mong ngóng từng giây phút tin tức Thuận Hoá. Đành rằng nước nhà sẽ độc lập, nhưng liệu đến ngày ấy ta còn sống nữa không?... Ôi ngày ấy!..."
Ngày 21/4/1947:
"…Huế! Nếu được tin anh chết trong một trận nào đó chắc em buồn lắm. Phải làm sao khỏi thấy lòng tê tái khi tin anh chết đến tai em.
Buồn! Nhưng em hãy nghĩ đến bao nhiêu chiến sĩ đã chết và cũng như chúng ta, bao nhiêu thiếu phụ đang xót xa…
Tình yêu cao thượng và thiêng liêng của chúng ta sẽ sống mãi trong lòng anh. Sống mãi cho đến ngày thịt xương anh tan rã. Sống mãi cho đến ngày cả hai chúng ta cùng sống vĩnh viễn ở một thế giới xa xăm bên kia.
Nói thế này có lẽ huyền hoặc quá, duy tâm quá. Nhưng lòng ta nghĩ thế, ao ước thế, biết làm sao!...".
Dù vậy, anh vẫn "nhớ đến em, anh thấy lòng bồng bột lạ. Anh chỉ muốn bây giờ có lệnh điều đình hay đình chiến là tức tốc vào Thuận Hoá tìm em…". (Nhật ký ngày 26/4/1947). Quách Xuân Kỳ chỉ băn khoăn không hiểu vì sao lại bặt tin Huế, rồi có tin Huế lấy một sĩ quan ngụy...
Xin đọc tiếp những dòng chữ cuối đời còn giữ lại được của người anh hùng:
Ngày 5/1/1949:
Một màn khủng khiếp. Hai ba trăm tên giặc đến bao vây Hỷ Duyệt… Chung quanh bốn phía đều có Tây lùng mà vẫn thoát nạn. Đã viết chúc thư lại cho Hy, Khuyên. Mười phần đã nắm chắc cái chết cả mười. Thế mà vẫn sống…
Hôm sau lên Bồng Lai gặp lại anh Kha, gần hai năm trời xa cách… Gặp anh, biết thêm tin tức. Thế là chấm hết cuộc tình duyên giữa ta với Huế chăng? Kể thì cũng buồn. Nhưng đã hai năm trời cách biệt rồi còn gì. Biết đâu Huế đã nuôi trong lòng hình ảnh của người khác…
Cho dù vậy, cho dù được không ít những "sơn nữ" dưới quyền mình mê đắm - theo lời kể của đồng đội Quách Xuân Kỳ - suốt những năm tháng ấy, anh vẫn thuỷ chung và hy vọng sẽ có ngày gặp lại Huế…
Mãi về sau, khi Quách Xuân Kỳ đã vào Đồng Hới, đồng chí H.L. Trưởng ban Tình báo phân khu ở chiến trường Thừa Thiên ra, mới rỉ tai cho anh biết, do yêu cầu cách mạng, Huế đã lấy chồng là một người đang hoạt động bí mật trong lòng địch…
Nhà văn Trần Công Tấn cho biết, "cô Huế" hiện đang sống tại TP. HCM. Còn Quách Xuân Kỳ khi đang về OK9 đã banh lại cơ sở sát thị xã Đồng Hới đã bị giặc Pháp bắt vào một ngày hè 1949. Sau nhiều ngày giam cầm, tra tấn dã man với đủ loại cực hình, cả kế mỹ nhân, cả thủ đoạn bắt chị ruột Quách Xuân Kỳ vào tù để lung lạc tinh thần Quách Xuân Kỳ, nhưng người bí thư trẻ vẫn không khuất phục, giặc Pháp đã bắn anh tại Hoàn Lão ngày 11/7/1949…
Quách Xuân Kỳ đã được truy tặng danh hiệu Anh hùng, nhưng có lẽ những trang Nhật ký bên sông Son hơn sáu mươi năm trước là dấu son đẹp nhất của đời anh, mãi mãi không phai nhòa, mãi mãi khiến lòng người xúc động và ngưỡng mộ…
