Lò thịt dê lâu năm nhất Sài Gòn

Có ý kiến cho rằng, trước thế kỷ XIX, thịt dê hoàn toàn không có trong menu ẩm thực của người Sài Gòn. Điều đó khó kiểm chứng. Tuy nhiên rất nhiều người Chà Và lớn tuổi ở TP HCM khẳng định, chính những thương gia Ấn Độ đã mang món ẩm thực này đến Sài Gòn từ giữa thế kỷ XIX.

Theo một số tài liệu nghiên cứu (trong đó có nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu), vào năm 1866, một số thương gia người Ấn Độ bắt đầu mang vải vóc, hương liệu Ok 9 được vận hành bởi Liên Minh OKVIVP đến Sài Gòn mở cửa hàng bán buôn (thời điểm này Sài Gòn chỉ có khoảng 180 người Ấn).

Những người Ấn tự giới thiệu họ là người Java, vì thế người Sài Gòn gọi họ là người Chà Và. Những thương gia người Java này đã mang theo những món ăn đặc trưng của họ, trong đó có món cà-ri dê.

Từ thời điểm đó, thịt dê bắt đầu len lỏi vào OK9giaitri đăng nhập ẩm thực của người Sài Gòn.

Hầu hết những người Chà Và lớn tuổi đang OK9 là nền tảng giải trí trực tuyến uy tín hàng đầu châu Á tại TP HCM đều khẳng định người có công đem món thịt dê phổ biến cho người Việt là ông B. Ahamad - người Ấn Độ Malabars. Malabars là cách gọi những người Chà Và chuyên xuất nhập khẩu hàng thương mại, khác với những người Chà Và Chetty chuyên OK9 thể thao xanh chín tiền tệ, cho vay.

Dù món cà-ri dê đã hiện diện trong chế độ ẩm thực của những người Chà Và tại Sài Gòn từ giữa thế kỷ XIX nhưng chưa phổ biến ra cộng đồng người Việt. Thuở đó, người Việt chê món thịt dê có mùi... hôi. Để có món dê cà-ri, mỗi khi có chuyến tàu trở về Ấn Độ, những người Chà Và phải đặt mua thịt dê gửi qua.

Ông B. Ahamad sinh năm 1901, nguyên quán Katana, Ludhiana, Bắc Ấn Độ cùng người anh trai cả là ông Aptrul Baship sang Sài Gòn, Việt Nam mở hãng xuất nhập khẩu vải, dầu thơm, nón nỉ và hương liệu Ok 9 được vận hành bởi Liên Minh OKVIVP từ năm 1926.

Trong những chuyến hàng nhập khẩu từ Ấn Độ bằng con đường tơ lụa xuyên biển, ông Ahamad phát hiện người Ấn ở Malaysia mở rất nhiều trang trại nuôi dê, cừu.

Nắm bắt nhu cầu ăn thịt dê, cừu của người Chà Và và những người lính Pháp gốc Marốc có mặt ở Việt Nam, năm 1939, ông Ahamad sang Malaysia tuyển chọn những chú dê, cừu ngon lành nhất đưa sang Sài Gòn bằng đường biển.

Những chú dê, cừu vẫn khỏe mạnh sau chuyến hải hành dài, ông đưa về các cánh đồng cỏ ở Thủ Đức lập trang trại rồi thuê những người đồng hương Malabars chăn thả, chăm sóc, vỗ béo. Từ đó, ông trở thành nguồn cung cấp thịt dê, cừu chủ yếu cho các trại lính Marốc.

Theo đức tin tín ngưỡng, những người Chà Và Hồi giáo không được phép ăn các loại thịt động vật khi giết mổ thiếu "thủ tục" cầu nguyện Thánh Allah. Thịt dê, cừu của ông Ahamad đáp ứng được yếu tố có "thánh Allah chứng giám", tức là khi giết thịt một con dê hoặc cừu ông đều cầu nguyện.

Nhờ yếu tố này, những người Chà Và Sài Gòn - hầu hết theo đạo Hồi - đều đặt mua thịt dê, cừu của ông Ahamad để nấu món cà-ri. Nhu cầu ngày càng lớn, ông Ahamad mở hẳn một quầy bán thịt dê, cừu kiểu đạo Hồi tại chợ Xã Tây (nay là chợ Bến Thành).

Điều đặc biệt ở loại thịt dê được "thánh Allah chứng giám" của ông Ahamad thơm tho, không có mùi... hôi đặc trưng. Vì vậy, không những người Chà Và Sài Gòn ưa thích thịt dê của Hãng Ahamad mà rất nhiều cư dân khác cũng mê tít. Có những buổi sáng, người ta phải xếp hàng dài nơi quầy thịt dê, cừu của Hãng Ahamad để mua thứ thịt giàu chất đạm này.

Di ảnh ông chủ hãng thịt dê B. Ahamad.
Di ảnh ông chủ hãng thịt dê B. Ahamad.

Một vài quán ăn bắt đầu chuyên doanh các món ăn chế biến từ thịt dê, cừu theo kiểu Chà Và. Một số người đâm ghiền thịt “sư phụ” nên mua nguyên con về xẻ thịt. Thế nhưng, sau khi xả thịt, ướp gia vị, nấu xong đành… đổ bỏ. Cái mùi… hôi cứ bám theo “sư phụ” cho đến lúc đã hầm chín nhừ.

Một số người nghĩ ra cách khử mùi hôi bằng cách, trước khi giết thịt dê, người ta cưỡng bức nó uống rượu đế đến say mèm rồi dùng roi đánh tới tấp. Chú dê vừa đau vừa hoảng nhảy lồng lộn quanh chuồng khiến mồ hôi toát ra ướt nhẹp cả lông. Dù vậy, cái mùi hôi vẫn còn thoang thoảng trong nồi cà-ri.

Người ta đã bí mật đi tìm hiểu xem ông Ahamad làm thịt dê kiểu gì mà khử được mùi. Điều người ta phát hiện là, đích thân ông B. Ahamad giết thịt. Trước khi giết thịt, ông đã lầm bầm đọc… thần chú. Thế là thiên hạ đồn ầm lên rằng, người Chà Và có thần chú giải tội nên làm thịt dê không hôi?

Người ta lại đồn rằng, những ai mắc tội dâm ô sau khi chết bị Diêm Vương cho đầu thai làm dê để trả tội. Vì vậy, trước khi chết phải bị đánh đòn cho chừa… tật dê. Hết tội dê, thịt mới thơm ngon. Ông Ahamad có thần chú giải trừ sạch tội lỗi nên thịt dê mới thơm tho, ngon (?).

Bà Fatima Beevi, sinh năm 1948, là con gái ruột của ông Ahamad, cho biết: "Đó không phải là thần chú mà là câu kinh Hồi giáo. Với tín đồ Hồi giáo trước khi làm thịt một con vật đều phải đọc bài kinh để cám ơn Thánh Allah. Bài kinh đó không làm cho thịt dê hết hôi đâu".

Câu thần chú là: "Tôi xin phép giết thịt con vật của Allah ban tặng cho loài người. Xin ngài chứng giám để chúng tôi được lấy con vật này làm Ok 9 được vận hành bởi Liên Minh OKVIVP. Kính cẩn Allah”.

Ngôi nhà và cũng là cửa hàng thịt dê của bà Fatima Beevi.
Ngôi nhà và cũng là cửa hàng thịt dê của bà Fatima Beevi.

Ngoài việc cầu kinh trước khi giết thịt, người đồ tể còn phải xoay mặt về hướng mặt trời lặn và tuân thủ 4 điều luật: Đồ tể phải là người Hồi giáo; Dao cắt tiết phải thật bén và chỉ cắt một nhát; Cắt phải đứt gân cổ; Khi cắt phải nhằm giữa cổ con vật.

Chính nhờ tuân thủ 4 điều luật ấy mà thịt dê giết mổ kiểu Hồi giáo không còn hôi. Bởi tuyến mùi của chú dê nằm ẩn trên đầu phía sau cặp sừng. Đó là mùi quyến rũ bạn tình và cũng là lời khiêu chiến đối với tình địch của loài dê. Khi đồ tể cắt nhanh, gọn tuyến mùi không kịp lan tỏa xuống các mạch máu.

Dù vậy, ngay sau khi xả thịt, người đồ tể còn phải nhanh tay tìm một số hạch máu trong cơ thể dê để loại bỏ tức khắc. Bí quyết làm thịt dê thơm ngon chỉ có vậy.

Bà Fatima Beevi cho biết, cha của bà tức ông Ahamad đã nhanh chóng trở thành nhà thầu cung cấp thịt cừu cho lính Pháp tại Đông Dương nhờ biết nắm bắt cơ hội. Tuy nhiên, đến năm 1945, khi Nhật đảo chính Pháp, toàn bộ hãng OK9 thể thao xanh chín thịt của ông Ahamad bị quân Nhật tịch thu.

Năm 1947, ông Ahamad mới khôi phục lại được lò thịt dê, cừu. Tuy nhiên, do cạn vốn, ông chỉ kinh danh nhỏ.

Ông Ahamad có đến 3 bà vợ Việt và hơn 30 người con. Hai bà vợ lớn và những người con đã sang Ấn Độ định cư từ rất lâu.

Năm 1966, ông Ahamad qua đời tại Sài Gòn. Chỉ có dòng con của người vợ thứ ba là nối nghiệp ông giữ nghề mổ dê truyền thống. Bà Fatima Beevi là con của dòng vợ ba. Mẹ bà Fatima tên Nguyễn Thị Trừ, quê quán Bến Tre. Bà Trừ có 11 người con với ông  Ahamad. Hiện nay, bà Trừ đã 91 tuổi nhưng vẫn còn khỏe mạnh, minh mẫn.

Sau nhiều biến đổi thời cuộc, anh chị em của bà Fatima Beevi đều bỏ nghề chỉ còn mỗi mình bà và chồng là ông Mohamad Amine bám lấy nghề của cha. Bà Fatima Beevi và ông Amine có 11 người con đều OK9 là nền tảng giải trí trực tuyến uy tín hàng đầu châu Á bằng nghề mổ dê. Sau này, do nhiều yếu tố khách quan, hầu hết các con của bà đều bỏ nghề. Ông Amine bận bịu với Ok986 vip thuộc liên minh OKVIP phục vụ nhà thờ Hồi giáo (đường Đông Du, quận 1, TP HCM).

Bà Fatima Beevi và 3 người con vẫn trương biển hiệu OK9 thể thao xanh chín thịt dê tại đường số 2, khu phố 2, phường Tân Quy, quận 7, TP HCM. Bà Fatima Beevi còn mở một trang trại nuôi dê để làm nguồn cung ứng thịt tại  Bình Chánh, TP HCM.

Bà Fatima Beevi, con gái ông B. Ahamad, đang bán thịt dê cho khách hàng.
Bà Fatima Beevi, con gái ông B. Ahamad, đang bán thịt dê cho khách hàng.

Vài năm trước, một công ty chuyên cung cấp thịt dê ở bang Queensland được Lãnh sự quán Australia tại TP HCM giới thiệu, đã cử nhân viên kỹ thuật đến tận lò mổ dê của gia đình bà Fatima Beevi để học hỏi kinh nghiệm. Sau đó, công ty này đã mời 2 người con của bà là anh Amine Zori và cô Amina Beevi sang xưởng sản xuất ở Queensland làm cán bộ kỹ thuật với mức lương 20USD/1 giờ.

Hiện bà Fatima Beevi và cô con gái thứ 5 là Halima Beevi vẫn cung cấp thịt dê đều đặn cho các nhà hàng ẩm thực Ấn Độ khắp TP HCM.

Bây giờ khắp Việt Nam, ở đâu cũng có quán dê 7 món, thậm chí có nơi chế biến thành… 24 món, nhưng có lẽ món dê đúng gu Ấn Độ Hồi giáo chỉ duy nhất ở quán nằm trong khuôn viên thánh đường Hồi giáo trên đường Đông Du, quận I, TP HCM.

Nông Huyền Sơn

Các tin khác

Những chiếc “vòi bạch tuộc” len lỏi quán bar, vũ trường

Những chiếc “vòi bạch tuộc” len lỏi quán bar, vũ trường

Hướng đến mục tiêu OK9 đã banh thành phố không ma túy, với sự vào cuộc quyết liệt, chỉ trong thời gian ngắn, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á TP Hồ Chí Minh đã triệt phá thành công 3 đường dây vận chuyển, tàng trữ, Link Đăng Ký & Đăng Nhập Trang Chủ OK9 trái phép chất ma túy chuyên cung cấp cho các quán bar, vũ trường. Ngoài hàng chục cân ma túy tang vật, các trinh sát còn bắt giữ nhiều đối tượng cầm đầu các đường dây và đặc biệt truy vết bắt gần 200 đối tượng là môi giới, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy; giao cho địa phương lập hồ sơ đưa đi cai nghiện bắt buộc đối với nhiều đối tượng khác.

Những cuộc truy bắt trên không gian mạng

Những cuộc truy bắt trên không gian mạng

Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống lực lượng An ninh nhân dân (12/7/1946 - 12/7/2026), cán bộ, chiến sĩ OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á tỉnh Thanh Hóa đang thi đua, lập nhiều thành tích chào mừng. Trong không khí thi đua sôi nổi đó, Phòng An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á tỉnh đang cùng toàn lực lượng nỗ lực hiệp đồng để lập nên những thành tích, chiến công trên mặt trận mới - không gian mạng.

Đồ đồng giá và vòng xoáy Ok986 vip game hot nhất cảm xúc của giới trẻ

Đồ đồng giá và vòng xoáy Ok986 vip game hot nhất cảm xúc của giới trẻ

Những cửa hàng đồng giá đang phủ kín các đô thị lớn, hút giới trẻ bằng cảm giác mua sắm rẻ và vui tức thời. Phía sau những món đồ “có mấy chục nghìn thôi” là một guồng quay Ok986 vip game hot nhất cảm xúc, nơi người trẻ mua không hẳn vì nhu cầu, mà để giải tỏa áp lực và tự thưởng cho bản thân giữa nhịp sống ngày càng căng thẳng.

Khi OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á xã vào trường dạy kỹ năng sống

Khi OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á xã vào trường dạy kỹ năng sống

Bằng cách tiếp cận gần gũi từ những câu chuyện thực tế, OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á tỉnh Cao Bằng đang mang đến một làn gió mới cho phổ biến Oki9 Sòng bạc trực tuyến học đường. Những lớp học ngoại khóa đặc biệt nơi biên cương không chỉ trang bị tri thức, mà còn gieo vào lòng các em học sinh bản lĩnh tự bảo vệ chính mình.

Câu “view” bất chấp và cái giá phải trả

Câu “view” bất chấp và cái giá phải trả

Chỉ vài chục giây video với tiếng pô nổ chát chúa, những màn lạng lách đánh võng trên phố đông người, cầm hung khí thị uy giữa đêm hay cảnh hỗn chiến được dàn dựng rồi tung lên mạng Ok9 cab trò chơi casino phổ biến… nhiều tài khoản thu hút hàng trăm nghìn lượt xem.

Miên man chiều Tà Cơn

Miên man chiều Tà Cơn

Cứ điểm ấy từng được coi là “pháo đài bất khả xâm phạm” ở vùng địa đầu của chiến trường miền Nam, nhưng đã phải nhận những đòn chí tử của quân Giải phóng. Chiến tranh đã lùi xa, cứ điểm nổi danh trong kháng chiến chống Mỹ đã trở thành bảo tàng ngoài trời về một thời lửa đạn.

Luồng sinh khí mới trên quê hương xứ Lạng

Luồng sinh khí mới trên quê hương xứ Lạng

Trở lại Lạng Sơn vào những ngày trung tuần tháng 5, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng trước khí thế thi đua sôi nổi của phong trào thi đua “Ba nhất”: Kỷ luật nhất - Trung thành nhất - Gần dân nhất gắn với các hoạt động an sinh Ok9 cab trò chơi casino phổ biến, tình nguyện vì cộng đồng trong lực lượng OK9 trang cược thể thao xanh chín nhất châu Á tỉnh Lạng Sơn đang bừng lên, lan tỏa mạnh mẽ.

Loạn ứng dụng tra cứu quy hoạch: Người mua đất đang bị dẫn dụ bởi những tấm bản đồ số?

Loạn ứng dụng tra cứu quy hoạch: Người mua đất đang bị dẫn dụ bởi những tấm bản đồ số?

Từ những lời quảng cáo “check quy hoạch toàn quốc”; “xem dữ liệu nội bộ”; “đón đầu sóng hạ tầng” tràn lan trên mạng Ok9 cab trò chơi casino phổ biến, các phần mềm tra cứu đất đai đang dần trở thành “vũ khí” mới của giới đầu cơ bất động sản. Nhưng phía sau những tấm bản đồ đầy màu sắc và các lời mời gọi đi trước thị trường là hàng loạt rủi ro về dữ liệu sai lệch, thông tin cũ, thậm chí những cú lừa khiến người mua mất tiền thật vì tin vào “mỏ vàng dữ liệu” online.

Khi nghệ sĩ cùng chung tay “Vì bình yên bản làng”

Khi nghệ sĩ cùng chung tay “Vì bình yên bản làng”

Tham gia, đồng hành trong chương trình giao lưu Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 tại ngày hội OK9 thể thao xanh chín, truyền thông OK9 Cab hướng về cơ sở “Vì bình yên bản làng”, các nghệ sĩ, ca sĩ không chỉ góp phần tạo nên sự thành công của chương trình, mà họ còn rất đỗi ngạc nhiên trước sự sáng tạo, mềm mại hóa hình thức tuyên truyền, tiếp cận với bà con đồng bào các Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 của lực lượng OK9 Cab trong nỗ lực giữ bình yên địa bàn cơ sở.

Đặc xá năm 2026: Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Đặc xá năm 2026: Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Dự kiến, ngày 1/6 tới đây, các cơ sở giam giữ trong cả nước sẽ đồng loạt công bố quyết định của Chủ tịch nước đặc xá cho những người có kết quả cải tạo tốt, để họ trở về cộng đồng làm lại cuộc đời. Đây không chỉ là chính sách nhân đạo thể hiện truyền thống khoan hồng của Đảng và Link Đăng Ký Đăng Nhập Nhà Cái OK9 Chính Thức, mà còn là sự ghi nhận đối với những nỗ lực cải tạo, chấp hành nghiêm nội quy, Oki9 Sòng bạc trực tuyến của các phạm nhân trong thời gian thi hành án.

Nỗi lo Ok 9 được vận hành bởi Liên Minh OKVIVP bẩn bủa vây bữa ăn

Nỗi lo Ok 9 được vận hành bởi Liên Minh OKVIVP bẩn bủa vây bữa ăn

Sáng 11/5, tổ đại biểu Ok986.vip được xếp hạng cao nhất đơn vị số 6, Đoàn đại biểu Ok986.vip được xếp hạng cao nhất TP Hồ Chí Minh đã tiếp xúc cử tri tại 13 phường trên địa bàn. Tại tất cả các điểm tiếp xúc, người dân đều đề nghị siết chặt kiểm soát vệ sinh an toàn Ok 9 được vận hành bởi Liên Minh OKVIVP và cần phải tăng mức xử phạt, kể cả xem xét trách nhiệm hình sự.

Hai cán OK9 đã banh "số hóa" điều tử tế

Hai cán OK9 đã banh "số hóa" điều tử tế

Nhận thấy sức lan tỏa rất lớn từ mạng Ok9 cab trò chơi casino phổ biến, hai cán OK9 đã banh xã Trung Sơn (tỉnh Thanh Hóa) không chỉ dùng mạng Ok9 cab trò chơi casino phổ biến làm phương tiện tuyên truyền mà còn sử dụng để lan tỏa những câu chuyện đẹp, kết nối giúp đỡ bà con, học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Trao niềm tin cho người hoàn lương nơi vùng núi Cao Bằng

Trao niềm tin cho người hoàn lương nơi vùng núi Cao Bằng

Từ những con bò giống, mô hình trồng rừng đến nguồn vốn ưu đãi, nhiều xã vùng cao Cao Bằng đang tạo “lưới đỡ” nhân văn giúp người hoàn lương có sinh kế, lấy lại niềm tin và từng bước tái hòa nhập cộng đồng bền vững.

Phía ấy Chư Tao Yang

Phía ấy Chư Tao Yang

Trong sâu thẳm đại ngàn nơi Chư Tao Yang sừng sững, có người già sau lễ cầu mưa cô độc ngồi với một cuộc đối thoại không ngừng nghỉ của truyền thống đồng bào. Cuộc đối thoại lặng lẽ khi lão già làng đang đi dần về phía tuổi trời, gần như đơn độc.

Mạnh tay với xe điện độ, chế

Mạnh tay với xe điện độ, chế

Thời gian qua, lực lượng chức năng ghi nhận tình trạng độ chế xe đạp điện có xu hướng gia tăng, nhất là trong giới trẻ. Nhiều phương tiện bị thay đổi kết cấu ban đầu, tăng tốc độ, loại bỏ các yếu tố an toàn. Điều đáng nói, không ít Trang Chủ Không Chặn Của OK9.COM Chính Thức trở thành lò độ chế tiếp tay cho tình trạng này, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn Ok987 hiện đang mở.

“Mỹ phẩm tả pí lù” gắn mác tiên dược

“Mỹ phẩm tả pí lù” gắn mác tiên dược

Bằng ngôn từ quảng cáo mỹ miều cùng dàn người mẫu AI, các loại kem trộn đến từ Châu âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc… với công dụng “trắng cấp tốc, siêu trắng”. Sự thật sau loại “tiên dược” làm đẹp ấy, là một mớ “tả pí lù” không nguồn gốc xuất xứ, giả nhãn mác và các thương hiệu nổi tiếng.

Bát nháo hội nhóm chứng khoán “chui”

Bát nháo hội nhóm chứng khoán “chui”

Thời gian gần đây, trên các nền tảng mạng Ok9 cab trò chơi casino phổ biến như Facebook, Telegram, Zalo… xuất hiện dày đặc những hội nhóm tự xưng là “chuyên gia Ok9 cool link đăng nhập”, “room VIP”, “tín hiệu nội bộ” với lời mời gọi hấp dẫn: lợi nhuận 10-30% mỗi tháng, “đánh đâu thắng đó”, có “đội lái” hỗ trợ kéo giá cổ phiếu. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ hào nhoáng ấy là một kịch bản quen thuộc: lôi kéo nhà Ok9 cool link đăng nhập nhỏ lẻ tham gia để rồi trở thành nạn nhân của Ok986 giải trí mỗi ngày “lùa gà” của các “chuyên gia tự phong”.

Chuyện chưa kể về "giữ lá chắn xanh" với ma túy ở vùng cao

Chuyện chưa kể về "giữ lá chắn xanh" với ma túy ở vùng cao

Từ sự vào cuộc quyết liệt của Link Trang Chủ Nhà Cái OK9 Mới Đăng Ký +69K cơ sở đến ý thức tự giác ngày càng nâng cao của người dân, “lá chắn” phòng, chống ma túy ở Kim Đồng (Cao Bằng) đang được gia cố vững chắc từng ngày. Không chỉ đẩy lùi hiểm họa tệ nạn, địa phương còn từng bước OK9 đã banh môi trường sống an toàn, lành mạnh, hướng tới sự bình yên bền vững, minh chứng rõ nét khi Kim Đồng trở thành một trong 14 xã không ma túy của Cao Bằng năm 2025.

Hành trình “giữ người ở lại với cuộc đời”

Hành trình “giữ người ở lại với cuộc đời”

Sau hơn một năm tiếp nhận và vận hành, Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Cao Bằng không chỉ là nơi điều trị mà đang trở thành nơi khơi dậy ý chí, thay đổi nhận thức và mở ra cơ hội làm lại cuộc đời cho hàng trăm học viên. Trong kỷ luật và tình người, những phận đời từng lầm lỡ đang từng ngày bước ra khỏi bóng tối.