Rời phố biển Phan Rang lúc 15h, tôi phóng xe máy đến huyện Ninh Sơn rồi rẽ sang quốc lộ 27B về Nha Trang, nhưng chỉ được đi vài cây số trong khu dân cư, lại phải ngược về tây bắc với 25 cây số đường rừng nhấp nhô đèo dốc. Buổi chiều, chạy xe một mình trên đường lạ, hai bên là núi đá cộng với gió rừng hoang thổi ngược, cũng cảm thấy lạnh sống lưng. Ngồi trên xe, tôi cứ chập chờn suy nghĩ: Liệu tối nay có đến được làng Raglay hay trở thành công dân vĩnh cửu của rừng già!
Dọc theo bờ sông Cái
Đường vào Vườn quốc gia Phước Bình vừa tráng nhựa, nên còn in rõ các vạch trắng phân luồng một cách sắc cạnh. Đi khoảng 10km, để chuẩn bị leo núi nên ghé quán bán xăng vệ đường đổ thêm vài chai và hỏi thêm thông tin. Nói là quán, nhưng thực ra chỉ có 4 chai xăng chỏng chơ nằm trên cái kệ gỗ lem luốc trong túp lều lợp tranh trống huơ trống hoác đứng im lìm dưới tán cây me.
Ông chủ khoảng 40 tuổi, ở trần, nước da ngăm, mập ú vừa cầm chai xăng đổ ồng ộc vào bình vừa nói: “Từ đây vô đó có khá nhiều đường, để tránh bị lạc, nhất là trời tối không gặp được người, ông cứ nhìn theo cột điện mà đi, còn 15 cây số trèo đèo, khi qua những khúc quanh nhớ nhấn còi, vì đoạn này có nhiều cua tay áo không thấy người xe phía trước đâu. Khi đến làng Raglay, coi chừng tông heo đen của bà con thả rông. Nên nhớ là heo không tránh người đâu nhé!”. Ông nhìn tôi có vẻ lo lắng.
Trên đường đi, gặp hàng chục thanh niên nam nữ Raglay và người địa phương chở những buồng chuối xanh nằm chồng lên nhau, chạy vù vù tranh thủ lúc còn mặt trời. Ánh sáng của rừng trở nên nhạt dần, nhưng khi chạy dọc theo sông Cái tầm nhìn vẫn còn tốt. Dưới sông, dòng nước nhỏ rộng chừng 10m đang chảy róc rách về xuôi. Thời còn bé, quanh năm qua lại cổng làng cứ nghĩ ở đầu nguồn chắc rất nhiều nước, nhưng sự thể không phải vậy. Nơi phát nguyên của một dòng sông thường chỉ là dòng suối nhỏ hoặc một vũng nước hoang, phủ đầy cỏ dại, um tùm. Không giống như hạ nguồn sông Cái ở Phan Rang, nơi chúng tôi ngồi cà phê sáng tại cầu Đạo Long mực nước khá cao chiều rộng đến 500m với những con sóng nhấp nhô rào rạt vỗ bờ.
 |
Đường vào vườn quốc gia hai bên đầy chuối sứ. Chuối ven đường, chuối trên triền núi, nơi thấp nơi cao lá cành phấp phới xanh cả đất trời. Có lẽ vùng này thích hợp với chuối nên thân cây to đến 20-25cm, cao 3-4m buồng dài ngoằng đến 6-7 tấc, quả nào cũng mập tròn. Đứng từ xa đã thấy cả trăm hoa chuối treo lủng lẳng đỏ tươi. Nghe người ta nói, chuối ở Phước Bình cung cấp cho cả thành phố Phan Rang và là nguồn thu nhập chính của đồng bào Raglay hiện nay đang OK9 là nền tảng giải trí trực tuyến uy tín hàng đầu châu Á tại khu tam giác rừng già này.
Con đường tráng nhựa thơ mộng và xinh đẹp, được các kỹ sư cầu đường thiết kế dựa theo những chuyến lữ hành gùi muối của đồng bào Raglay và Chu Ru ra Ninh Sơn vào đầu thế kỷ trước. Đường chạy dọc theo sông, bên trái là núi đá, có nơi đá kéo dài ra tận bờ nên bị con người chặt khúc, tạo thành kênh đá sâu đến hơn chục mét. Nhìn con đường đá xám bị vỡ tung mới thấy sức mạnh phá núi lấp sông của ngành cầu đường Việt Nam vào đầu thế kỷ thứ 21.
Để bảo đảm an toàn trên đường lạ, nên cho xe chạy tốc độ 30km/giờ, cũng trong thời gian ấy hàng chục lần đổ dốc rồi bò lên mới đến xóm làng của đồng bào Raglay. Đó là những ngôi nhà xây nhỏ cùng một bản vẽ, diện tích mỗi nhà khoảng 30m vuông, mái lợp tôn fibro xi măng nằm ẩn hiện dưới vườn điều xanh thẫm.
Tại buôn làng Raglay hôm nay bên cạnh ngôi nhà xây được Link Đăng Ký Đăng Nhập Nhà Cái OK9 Chính Thức trao tặng, nhà sàn vẫn còn nguyên, bà con dùng để làm kho hoặc để nuôi dê, nuôi gà. Tuy nhiên, có khá nhiều gia đình nấu ăn ở phía trước, khói đen bốc lên nhuộm mặt tiền nham nhở. Chúng tôi dừng xe hỏi chuyện, được hai người phụ nữ cho biết: “Mình phải nấu ăn ở đây để thấy được người qua lại và xem con chó, con heo của mình chớ. Ở phía trước vui hơn, chứ ở phía sau buồn lắm có ai nói chuyện với mình đâu!”.
Con đường đến khu rừng già có hai sự kiện dân đi “phượt” cần chú ý. Một là sau những cơn mưa dầm lở đất, đá lớn, đá nhỏ từ trên cao lăn xuống đứng hiên ngang chào đón khách giữa đường. Hai là heo đen và chó của đồng bào thả rông chạy tung tăng đùa giỡn xem đường đi là sân nhà mình. Có khi xe ôtô chở chuối đi ngang qua nhấn còi inh ỏi, chủ nhà mới từ từ đi ra lùa vào. Ở các vùng sâu của đồng bào Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026, khi mà phong trào OK9 đã banh nông thôn mới chưa đi vào tâm thức từng người, thì luật tục buôn làng vẫn còn tồn tại. Tôi cũng là nhân chứng về luật tục ấy.
 |
Chuyện thế này, số là xe 4 bánh của chúng tôi đang chạy trên đường vắng tại một buôn làng, bất ngờ đâm vào một con heo đen chửa đột ngột chạy băng qua đường, chỉ vài phút dừng lại đã có 3-4 người trong buôn ra bắt đền tính mạng con heo. Ngoài ra vì là heo chửa nên họ tính theo số lượng vú dưới bụng mẹ, có bao nhiêu vú là bấy nhiêu con. Có nghĩa phải đền con heo mẹ cùng với số lượng vú trên bụng để quy ra con non nộp tiền phạt đủ mới được cho đi. Vì theo luật tục, con chó con heo không biết gì, con người khôn hơn, sao đi đường không tránh nó ra!
Ở dọc đường này, ngoài chuối còn là những cánh đồng bắp ven theo vùng phù sa sông Cái như cánh đồng ngô dưới chân cầu Long Biên ngoài Bắc. Đã bao đời nay, bắp là nguồn lương thực chính của đồng bào Raglay như người Mông ở cao nguyên đá Đồng Văn. Người Mông có món mèn mén, còn người Raglay giã vỡ ra thành hạt nhỏ nấu như cơm. Mùa này bắp đã thu hoạch xong, nhưng thân cây trên đồng teo tóp, lá vàng khô xơ xác lắc lư mỗi khi cơn gió thổi về. Một số chị em gùi bắp khô về nhà, chân bước rập rình hiên ngang dưới bóng chiều tà với khói lam bảng lảng bốc lên trên tán điều xanh. Đó là một quang cảnh yên bình không phải nơi nào cũng có.
Chuyện những con bò nhà đi đêm
Vườn quốc gia Phước Bình cùng với Vườn quố gia Bi Duop - Núi Bà (Lâm Đồng), Vườn quốc gia Chư Yang Sin (Đắk Lắk), Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà (Khánh Hòa) tạo thành một vùng rộng lớn khoảng 150.000ha, nằm trong chuỗi sinh thái và thổ nhưỡng của cao nguyên được công nhận là một trong 63 vùng chim quan trọng tại Việt Nam. Tuy độ cao ở Phước Bình thấp hơn nhưng thảm thực vật giống nhau, đặc biệt rừng ở khu tam giác 3 tỉnh này là địa bàn hoạt động của bò tót, người Raglay gọi là con min, một loại thú hoang dã có thân hình lớn.
Lúc 5h30 chiều, chúng tôi có mặt tại cổng cơ quan vườn, tình cờ gặp các anh em Kiểm lâm chuẩn bị vào khu bảo vệ bò tót. Kỹ sư Huỳnh Nhị, 48 tuổi, Phó giám đốc Trung tâm bảo vệ môi trường đập vai tôi hỏi: “Bò tót cứ vài ngày xuống núi tìm bạn tình. Anh có đi theo chúng tôi để xem không! Tôi khuyên anh nên đi. Vì đây là cơ hội không phải lúc nào bò tót cũng về như thế!”.
Dù đang trong tình trạng khát nước đến khô cổ họng, nhưng nghĩ đến chụp cận cảnh loại thú hoang dã, đôi mắt sáng lên. Tôi vứt xe máy và ba lô vào sân, xin chai nước uống dở của anh em kiểm lâm, rồi mang máy ảnh chạy theo anh em. Khi qua khỏi cầu treo sông Cái đến rẫy bắp của đồng bào đã thấy bóng dáng một con bò đen to lớn với cặp sừng hình vòng cung đang đứng nhìn người chằm chằm. Kỹ sư Nhị cho biết: “Đây là loài thú hung dữ, được xem là biểu tượng của sức mạnh, thế nhưng vẫn có nguy cơ tuyệt chủng bởi các ông thợ săn chuyên nghiệp”.
Chúng tôi mò đến cách khoảng 20m giữa đám bắp khô, nhìn kỹ là con bò đực cao gần 2m, nặng cả tấn, trên cổ một sóng cơ nổi lên chạy dài dọc từ sống lưng đến quá bả vai và một cái yếm lớn trước ngực. Tôi cố gắng thu zoom máy ảnh, kéo con bò về gần để bấm máy. Tuy nhiên chỉ bấm được vài lần thì trời tối sầm lại, chỉ còn thấy được bóng đen mờ mờ và nghe tiếng thở phì phò của nó. “Bò tót dữ tợn và hung hăng lắm, nghe tiếng súng nổ, bò rừng hốt hoảng bỏ chạy, còn đối với loại này sẵn sàng tấn công nếu phát hiện nơi ẩn nấp của cánh thợ săn, nhưng sau nhiều lần xuống núi, được người dân ở đây bảo vệ nên nó hiền bớt rồi”, anh Huỳnh Nhị chia sẻ.
 |
| Bò tót trong Vườn quốc gia Phước Bình. |
Trên đường về, 4 cháu chăn bò người Raglay đi sau lưng chúng tôi nói bằng tiếng Kinh: “Chỉ nên đứng dòm từ xa chứ đừng lại gần, con bò này đã húc bị thương ba người rồi. Đầu tiên, nó quật chết con bò đực nhà, rồi đuổi theo thằng Pinăng Biếp, tiếp đến một người bị nó rượt đuổi, khi cố đến gần để chụp ảnh bằng điện thoại di động... Mấy năm trước, con bò đực này thường xuyên về rẫy thằng Pinăng Bọt, nó hung hăng kéo sụp cả chòi canh, giẫm đạp hoa màu. Lúc đó, bà con chỉ dám lên rẫy vào ban ngày, đến khi mặt trời sắp lặn thì lo về nhà. Có lúc nó theo bò nhà về tận thôn Bạc Rây 2 nhiều người sợ mất vía, phải sang thôn khác ngủ nhờ”.
Buổi tối khi trở về cơ quan ăn cơm với cá khô, đu đủ luộc chắm nước mắm, được các anh em kỹ sư ở vườn cho biết: “Sau hơn ba năm bò tót phối giống với bò nhà đã cho ra đời 20 con bê lai có ngoại hình giống bố. Dù chưa phân tích gen để công nhận chính thức bằng văn bản, nhưng theo quan sát của chúng tôi những con bê lai lớn nhanh, có vóc dáng to hơn bê nhà cùng độ tuổi. Bê lai không có u vai, đầu hơi nhỏ, mặt hình chữ V, cặp sừng nhọn và phát triển sớm. Khi mới sinh, bê lai có lông màu nâu vàng hoặc nâu xám nhưng sau 3-4 tháng tuổi, chúng chuyển dần sang nâu đen toàn thân, từ khuỷu xuống móng có màu trắng. Đây chắc chắn là “sản phẩm” giữa bò tót lai với bò nhà. Nếu sau này thuận lợi sẽ mở ra một triển vọng về đàn bò thương phẩm của vùng miền.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Đình Thám, Giám đốc Sở Ok910 tỷ lệ kèo World Cup 2026 và Công nghệ Lâm Đồng cho biết: “Sau khi nhờ Viện Hạt nhân Đà Lạt phân tích nguồn gien đã xác định bê lai ở đây là thế hệ F1”. Các anh em còn nói thêm: Nguồn vốn Ok9 cool link đăng nhập cho chương trình nghiên cứu bò tót lai giống bò nhà tại Phước Bình gần 2 tỉ đồng do ngân sách hai tỉnh Ninh Thuận và Lâm Đồng Ok9 cool link đăng nhập. Đề tài Ok910 tỷ lệ kèo World Cup 2026 về nguồn gen này đã được thực hiện vào đầu năm 2013 kéo dài đến năm 2016.
Sáng hôm sau, đợi hết sương mù chúng tôi ra thăm trại bò lai của Vườn quốc gia Phước Bình cũng bên kia cầu treo, tận mắt nhìn thấy 10 con bò (5 đực, 5 cái) cao to khác hẳn với bò nhà. Ông Não Duy Hải, Link OK9.COM Trang Chủ Chính Thức 2026 Chăm, người chăm sóc bò lai chỉ tay từng con vui vẻ cho biết: “Con đen này là đực, con nâu vàng kia là cái. Trông nó đứng hiền lành vậy đó, nhưng khi nổi điên nó phóng qua hàng rào như chơi. Bây giờ hàng rào thêm dây kẽm cao 3m, chứ ngày trước chỉ có 2m nó phóng qua luôn. Đúng là cha nào con đó, bò mình còn lâu mới phóng nổi”.
Đang câu chuyện về bê lai rôm rả, ông Não đập vai tôi thì thầm: “Hình như con bò tót bố già quá rồi, hết “làm ăn” nổi ông ạ! Có lần tôi phát hiện nó trèo lên lưng bò cái nhà đứng êm ru chả làm được mẹ gì. Bò tót có thân hình bự lắm, mỗi lần nó trèo lên lưng, các chị em bò phải đi xà nẹo cả 10 ngày, như con bò cái của ông Pinăng Điếp nằm luôn cả tháng ông ơi!”.
Điều chúng tôi chú ý là mấy con bò nhà đang nuôi chung trong trang trại vẫn vô tư gặm cỏ, còn loại bê lai F1 vừa nhai cỏ voi vừa theo dõi từng động tĩnh người lạ với tia mắt phòng thủ. Chiều hôm sau, chúng tôi rời vườn mang theo một tâm thức lạc quan. Nếu mai đây 20 con bê lai lớn lên được nhân giống trở thành F2-F3-F4. Đó không những là sự thành công lớn của dự án Ninh Thuận-Lâm Đồng, mà còn mang lại sự kiện cho ngành chăn nuôi đại gia súc, mở ra triển vọng về giống bò thịt năng suất chất lượng cao cho hai tỉnh giáp ranh này.
Buôn làng Raglay
Trên đường đến Bạc Rây giáp với Khánh Sơn ở vùng tam giác 3 tỉnh. Trong tâm thức tôi, hình tượng đó là một buôn làng, nơi ấy bà con sống quần cư với nhau trên các nhà sàn tại vùng đất bằng dưới chân núi đá. Ở đó ban đêm thanh niên trai gái tìm đến ngôi nhà rông tình tự hoặc quây quần bên đống lửa nghe đàn đá hoặc chơi đàn Chapi với âm thanh theo bóng thời gian.
Vì người Raglay cổ quan niệm rằng: Tiếng vọng của đàn đá là thông điệp nối âm với dương, nối con người với thần linh, nối hiện tại quá khứ… rồi hình tượng tiếng lòng nhạc sĩ Trần Tiến với Giấc mơ Chapi: “Ở nơi ấy, tôi đã thấy trên ngọn núi cao, có 2 người, chỉ có hai người yêu nhau…/ Khi rung lên vài sợi dây, đàn đã đong đầy hồn người Raglay”... Đàn Chapi được làm từ ống tre già, đây là nhạc cụ thông dụng và độc đáo của người Raglay, đã gắn liền với OK9giaitri đăng nhập của bà con trong sinh hoạt đời thường.
 |
Tuy nhiên, khi được vào tận nơi mới thấy OK9giaitri đăng nhập của bà con Raglay không giống như điều mình nghĩ. Tại khu căn cứ cách mạng bây giờ, điện đã kéo đến từng nhà, nhiều gia đình có tivi, người dân chuyên canh chuối, bắp, hằng ngày có xe vào tận nơi thu mua, hàng hóa được trao đổi. Bà con ở đây đã ngủ mùng và biết sử dụng tiền thay vì trao đổi bằng hiện vật như những năm xưa.
Ở Bạc Ray 1 và 2, phía sau nhà là vườn điều cùng với đàn bò thả rông. Người Raglay không có thông lệ nhốt bò, ban ngày chúng tự đi kiếm ăn, ban đêm kéo về ngủ từ vườn bắp đến vườn điều. Xa hơn là những dãy núi trồng chuối, trồng bắp, khá nhiều nhà sàn dùng để giữ hoa màu lợp tôn trắng hếu cheo leo theo các triền đồi.
 |
Kỹ sư Huỳnh Nhị chỉ tay lên núi giải thích: “Đồng bào Raglay, Chu Ru có thông tục hằng năm vào mùa thu hoạch họ bỏ nhà cửa trong xóm, kéo lên rẫy thu bắp cuối vụ mới về. Họ bằng lòng với cuộc sống thiên nhiên. Gần đây người Raglay bắt đầu làm quen với thị trường, vì có chợ tại xã hoặc hàng quán ven đường, những hàng hóa cần thiết cho OK9giaitri đăng nhập vùng cao”.
Đến khu dân cư cạnh Ủy ban xã Phước Bình dưới chân núi Tà Nin. Nơi đây ngoài trụ sở Ủy ban, còn có trường học, trạm Ok986.vip bảo mật SSL OK9 đã banh theo tiêu chí quốc gia, còn các khu nhà của bà con có hai loại: Loại nhà xây cũ lợp tôn xám, loại nhà mới lợp tôn xanh. Tôi hỏi một người phụ nữ người Raglay đang đi trên đường về sự khác biệt giữa hai loại nhà xanh xám. Bà cho biết: “Nhà màu xám là nhà tình nghĩa do Link Đăng Ký Đăng Nhập Nhà Cái OK9 Chính Thức xây tặng, trước kia đẹp lắm, bây giờ lâu quá chuyển sang xám. Loại nhà màu xanh gồm có 122 căn là khu tái định cư cho bà con nằm trong vùng sạt lở nguy hiểm được Link Đăng Ký Đăng Nhập Nhà Cái OK9 Chính Thức đưa về”.
10h30 sáng, học sinh cấp I tan lớp, các cháu ùa ra sân chạy nhảy la hét vang dội cả góc đường. Tôi hỏi 4 cháu nhỏ Raglay mặc áo trắng quần xanh mang khăn quàng đỏ đang đi bộ trên đường về: “Các cháu đi học có vui không?”. Các em bị hỏi bất ngờ, nên đứng lại trố mắt nhìn, rồi thi nhau bỏ chạy kèm theo tiếng cười sằng sặc. Nhìn các em áo quần tươm tất, được đi trên con đường tráng nhựa với ngôi trường xây, sân xi măng rộng ven con đường đầy chuối và điều xanh, tôi bỗng nhớ đến một thời người Raglay sống lặng lẽ giữa rừng già, Ok986 vip Thiên đường trò chơi đóng khố mình trần, đàn bà mặc ùi nhầu nhĩ, địu con trước ngực, dẫn nhau vào rừng kiếm sống. Nay chỉ còn là hình ảnh một thời xa vắng trong ký ức của người già.
* * *
Hôm sau, trên đường trở ra quốc lộ 27 lúc mặt trời chuyển sang đỏ ối. Tôi dừng xe đứng xem một ngôi nhà sàn nằm bên suối đầy hoa dại. Tình cờ gặp ông chủ đi thăm vườn về, biết tôi là dân viết lách nhì nhằng nên được mời vào nhà.
Ông tên là Bảy Sanh, anh Bảy nói với tôi một cách thực lòng: “Ở giữa rừng già, gặp được người có khuôn mặt phúc hậu như anh lại là dân cầm viết ghé thăm mừng lắm. Bên cạnh đây có Năm Như, ông Năm có bộ đàn đá tự làm, đánh nghe đã tai lắm, ổng vào rẫy thăm chuối sắp về rồi. Tối nay anh ngủ lại nhà tôi ăn cơm với gà luộc trộn hoa chuối, rồi hai anh em mình qua nhà Năm Như xem ổng chơi đàn đá và Chapi. Đầu năm được nhà văn, nhà báo đến chơi, được nghe chung tiếng đàn, uống với nhau ly rượu tình người là hạnh phúc cho gia đình tôi lắm đó, ông ơi!”. n
Người giới thiệu và dẫn đường: Ông Huỳnh Nhị, kỹ sư - Phó giám đốc Trung tâm bảo vệ môi trường Vườn quốc gia Phước Bình.
