I. Chúng tôi có mặt tại thôn Tu Lễ (xã Kim Đường, huyện Ứng Hòa, Hà Nội) vào một ngày hè nắng như thiêu như đốt. Căn nhà của em Lê Thị Minh Vượng (thủ khoa Đại học Y Hà Nội) nằm tít trong một con ngõ nhỏ ở cuối làng.
Nghe tiếng xe máy, một cô bé có vóc người nhỏ nhắn, khuôn mặt thông minh song có phần... lem nhem vì dính nhọ nồi chạy ra. "Em là Vượng phải không?". "Dạ đúng rồi, còn các anh là nhà báo?" - Vượng nhoẻn miệng cười hỏi luôn. "Đợt vừa rồi các anh chị nhà báo về nhiều nên em nhìn cái đoán ra ngay" - Vượng nhanh miệng.
Mời chúng tôi vào nhà, Vượng chạy xuống bếp xách lên siêu nước nóng, pha trà mời khách. Vừa uống cạn chén trà thì anh Đại, chị Lan (bố, mẹ em Vượng) lai một bó rơm to tướng đi vào trong sân. Một em gái khác cũng từ trong bếp chạy ra, đỡ lấy bó rơm cho mẹ.
Vừa lấy tay quệt mồ hôi đang túa ra ròng ròng, chị Lan vừa khẽ gắt: "Ô hay hai cái con bé này, nấu cơm nấu nước gì thì một đứa vào bếp thôi chứ. Lôi nhau vào trong ấy để chết nóng cả à?". Thế rồi chị quay sang tôi: "Cái con bé cao cao kia là Phượng, sinh viên Trường đại học Sư phạm II ở Vĩnh Phúc, đang được về nghỉ hè. Tôi nói mãi mà chúng nó chả chịu nghe, ngày nào cũng tranh giành nhau nấu cơm, rửa bát...".
Phượng phân bua: "Cả năm chị mới được về một lần dài dài như thế này, tranh thủ Link Đăng Ký & Đăng Nhập Trang Chủ OK9 nhà đỡ đần cho cha mẹ và các em". Vượng lại lý sự: "Chị đi học đã vất vả, về nghỉ hè thì phải nghỉ ngơi, việc nhà đã có em lo. Nay mai em lên Hà Nội học thì chả biết bố mẹ xoay xở kiểu gì".
Chị Lan chỉ biết phì cười trước cái kiểu lý sự của hai chị em. Tôi muốn thay đổi không khí câu chuyện, liền quay sang: "Thế từ hôm biết tin con gái rượu đỗ thủ khoa đại học, anh chị đã thịt gà khao bà con làng xóm chưa?". Không ngờ, nghe câu hỏi của tôi, anh Đại trầm ngâm mất một lúc. Anh run run nâng chén trà lên, nhấp một ngụm rồi mới trả lời: "Thú thực với các anh, biết tin con gái thi đỗ đại học điểm cao, là cha là mẹ ai chả vui. Song vui bao nhiêu, tự hào bao nhiêu thì chúng tôi lại càng lo lắng bấy nhiêu.
Chị cả Huệ đang học Trường đại học Bách khoa Hà Nội; cái Phượng học ở Vĩnh Phúc, mỗi tháng chúng tôi phải chu cấp cho hai đứa không dưới 3 triệu đồng. Tháng 9 này tới lượt cái Vượng nhập học, chúng tôi chưa biết sẽ xoay đâu ra để cho nó yên tâm lên đường đây. Trước mắt chỉ dám trông vào đàn gà hơn chục con, ăn một con là sẽ hụt mất cả trăm ngàn đồng chứ ít ỏi gì".
Chị Lan gạt đi: Mình còn bà con họ hàng, còn các cấp lãnh đạo, lo gì". Thế rồi chị hạ từ bàn thờ xuống một đĩa doi, lại bảo Vượng ra vườn hái thêm một ít nhãn nữa, mời chúng tôi chia vui cùng gia đình. "Hôm biết tin cái Vượng được 29 điểm cả hai trường Đại học Ngoại thương và Đại học Y Hà Nội, tôi mừng đến chảy nước mắt. Nghĩ là chắc do các cụ phù hộ cho mới được như thế, nên tôi hái đĩa roi, thắp nén nhang tỏ lòng thành với các cụ" - chị chia sẻ.
Một người hàng xóm nãy giờ nghe chúng tôi nói chuyện, khẽ thở dài: "Tôi có đứa cháu ở thành phố, biết tin đỗ vớt ở cái trường dân lập Đông Đô hay Thăng Long gì gì ấy mà bố mẹ cũng làm cả chục mâm, mời bao nhiêu là quan khách đến chia vui. Thế mà nhà này con đỗ đầu mà...". Một chị hàng xóm khác cũng góp chuyện: “Hôm trước tôi gặp con bé Hiền (em gái Vượng) đeo cái túi làm bằng vỏ bao... phân lân thay cặp sách đi học mà thấy tội quá. Ấy thế mà nó cũng học rất khá”.
II. Anh Lê Văn Đại, chị Phạm Thị Lan cùng sinh năm 1966, nhưng câu nói "cùng tuổi nằm duỗi mà ăn" lại không "vận" vào gia đình anh chị.
Lấy nhau khi anh Đại vẫn còn trong quân ngũ, tới năm 1988 thì anh xuất ngũ, về quê làm ruộng. Lúc ra ở riêng anh chị chỉ có một gian nhà tranh vách đất nằm liêu xiêu cạnh bờ ao. Từ mái nhà gianh ấy, 5 đứa con cứ sòn sòn nối nhau ra đời.
May mắn được hợp tác xã phân cho một mẫu ruộng, cả nhà già trẻ lớn bé hò nhau nai lưng ra làm, thì cũng đủ cho ngày hai bữa rau cháo. Thế nhưng đến khi các con tới tuổi ăn tuổi học thì gia cảnh bắt đầu túng thiếu. Năm 1995, sau mấy năm vừa làm ruộng, vừa tranh thủ tự đóng được mấy vạn gạch, anh Đại vay thêm người thân, bà con mua ít vôi cát về cất ngôi nhà. Vì bấy giờ cả 5 người mà cứ chui rúc trong cái nhà gianh bé tí hin thì khổ quá.
Nhà có 4 cô con gái xinh xắn và một cậu "đít nhôm" út ít.
Nhà nông dân mà 7 miệng ăn, dù có cố làm lụng bao nhiêu cũng chả đủ cho con ăn học, thế là anh chị phải bàn tính cách xoay sở kiếm thêm. Ban đầu anh chị tranh thủ những ngày nông nhàn đi làm thuê làm mướn. Hết bốc đá, đào ao, xẻ rãnh cho đến thu hoạch ngô, trèo cau, trèo dừa... thôi thì chả việc nào hai người không lăn vào. Sau thì anh lên Hà Nội, đi làm bảo vệ cho một công ty cơ khí. Cũng vì gia cảnh khó khăn nên chị Lan đã tính, bao giờ đám "vịt giời" ấy đủ mười tám, đôi mươi mà có đám nào hỏi là chị... gả ngay.
Ấy thế nhưng, trời chẳng chịu lòng người.--PageBreak--
Ban đầu, cô con gái lớn Lê Thị Huệ thi đỗ vào hệ cao đẳng của Trường đại học Bách khoa Hà Nội. Thấy người ta bảo, lên Hà Nội học thì mỗi tháng phải chu cấp cho nó cả triệu đồng, anh chị nghe mà phát hoảng. Ngày con nhập trường đã cận kề, cả hai vợ chồng chỉ biết nhìn nhau. Sau một đêm trắng suy nghĩ anh Đại bảo với vợ, đời mình đã khổ thế này chả lẽ đến đời các con cũng lại theo bước cha mẹ? Mà nó cũng có phải không học được đâu, cả làng này đỗ được vào đại học, cao đẳng liệu có được mấy người. Vậy là, hai anh chị lại tất tả vay mượn ngược xuôi cho con tựu trường.
Huệ học xong cao đẳng, lại xin phép cha mẹ được học liên thông. Nghe con giải thích: "Thời buổi này bằng đại học còn chẳng ăn ai, nữa là bằng cao đẳng. Bố mẹ cứ cố gắng vay mượn, khi nào ra trường con sẽ làm trả nợ", anh Đại thấy con nói cũng không phải là không có lý, nên gật đầu.
Khi Huệ còn chưa ra trường thì tới lượt Lê Thị Minh Phượng thi đậu vào Đại học Sư phạm II. Đã lỡ cho đứa nhớn rồi, chả lẽ lại không cho đứa bé? Mà nó thi phắt cái đỗ đại học luôn, nên anh Đại chị Lan chả có cớ gì mà không cho con đi học cả. Và thế là lại tiếp tục những tháng ngày thắt lưng buộc bụng, triền miên đi vay đi mượn.
Tháng 3 năm nay, khi cô thứ ba tấp tểnh làm hồ sơ thi đại học thì chị Lan lại thêm một phen đau đầu. Nghe con xin tiền mua hồ sơ, ban đầu chị Lan định không cho. Vì "nếu nó mà đỗ nữa thì đào đâu ra tiền cho nó ăn học? Bao nhiêu khoản nợ vẫn còn chồng chất, chưa biết bao giờ trả xong". Nhưng Vượng động viên mẹ: "Mẹ cứ cho con vay tiền mua hồ sơ, đến tết có tiền mừng tuổi con sẽ trả". Chị Lan nghe thế thương con, đành phải đồng ý. Lại tất tả đi vay. Lại thêm một khoản nợ nữa.
III. Người ta con cái đi thi thì cả bố mẹ, ông bà cầu giời khấn Phật cho con đỗ, nhưng với gia đình này thì không hẳn như vậy. Từ nhỏ tới lớn, Vượng học rất giỏi, năm nào cũng được giấy khen của nhà trường, của huyện trao tặng. Ngay từ lớp 5, Vượng đã là học sinh giỏi Toán, giỏi Văn cấp tỉnh. Lớp 6, lớp 9 đoạt giải Nhì cấp huyện môn Toán, lớp 12 đoạt giải Khuyến khích môn Hóa cấp thành phố và được chọn vào vòng thi quốc gia. Nhưng do ở xa, lại nhận thông báo muộn, Vượng quyết định không đi để dồn sức thi đại học. Nhà nghèo nhưng thông minh, học giỏi nên Vượng được nhà trường miễn học phí. Chính vì thế, chị Lan thấy con đi thi thì lòng lo con trượt thì ít mà... sợ con đỗ thì nhiều.
Vì có chị gái đang học ở Hà Nội nên Vượng cứ một mình lai kinh ứng thí. Khi đi, chị Lan dúi vào tay Vượng 300 ngàn đồng, đủ cho tiền lệ phí và ăn, nghỉ đợt đầu thi vào Trường đại học Ngoại thương. Nhưng Vượng cũng rất muốn làm bác sĩ, nên em đã tự vay mượn để thi tiếp vào Trường đại học Y Hà Nội. Không ngờ lại đỗ thủ khoa trường này.
Góc học tập của cô bé hiếu học ấy chỉ là một chiếc bàn uống nước cũ kỹ, xiêu vẹo. Hàng ngày Vượng hay dậy sớm, ôn lại bài vở, ăn chút cơm nguội hoặc gói mỳ tôm rồi đạp xe đến trường học. Đi học về là Vượng lao vào nấu cơm, trông em cho mẹ yên tâm làm lụng. Ngày mùa, Vượng lại xếp sách vở sang một bên cùng mẹ đi cấy, làm cỏ, tát nước...
Chị Lan nhiều năm nay mình mẩy đau như dần mà không dám đi khám bác sĩ. Chị chỉ dám đi cắt mấy thang thuốc nam trị chứng đau khớp, do Link Đăng Ký & Đăng Nhập Trang Chủ OK9 quá sức. Gần đây chị còn bị đau đầu, do lo nghĩ nhiều quá. Lắm khi đang đi cấy, chị tự nhiên thấy hoa mắt rồi ngã sụp xuống ruộng từ lúc nào không biết. Thế nhưng chị không dám nói với ai, sợ chồng và các con lo.
Bố Vượng thì từ hai năm nay đã lên Hà Nội, làm bảo vệ cho Công ty Cơ khí Phúc Sơn (thị trấn Văn Điển, Thanh Trì, Hà Nội). Hồi tháng 3 vừa rồi, khi anh đang trong ca trực thì bị chiếc quạt công nghiệp đổ vào, chém gần đứt ngón tay cái. Các bác sĩ bảo muốn nhanh khỏi thì cắt bỏ ngón tay đi, song mấy cô con gái góp ý thiếu 1 ngón tay sẽ bị "xấu giai", nên anh Đại mới đành để lại. Không ngờ vết thương mưng mủ, 4-5 tháng rồi vẫn chưa lành khiến anh chả làm được việc gì giúp vợ con cả.
Ngày mùa, vì phải gặt nhanh tránh mưa bão nên cô con gái thứ tư là Lê Thị Thu Hiền phải làm đơn xin nghỉ... ốm để đi gặt giúp mẹ. Ngay cả Huệ, Phượng đang ở Hà Nội, Vĩnh Phúc cũng phải bắt xe về quê chung tay thu hoạch.
"Thế bây giờ các bác tính sao, có cho em nó học tiếp hay thôi?" - tôi hỏi vui. "Đã đến nước này, thì chúng tôi lại phải cố tiếp thôi. Mong sao chúng nó nhanh nhanh ra trường còn kiếm tiền nuôi các em. Chứ sức chúng tôi cũng đã gần cạn rồi các anh ạ"
(Còn nữa)
