Không phải ông Môpátxăng mà là ông… mô phạm
Thời trẻ, nhà văn Nguyễn Công Hoan (1903-1977) từng là thầy giáo dạy tiểu học. Dấu ấn nghề giáo không chỉ thể hiện trong văn chương của ông (qua một số tác phẩm như truyện ngắn "Thầy cáu", tiểu thuyết "Cô giáo Minh"…) mà còn thể hiện trong cuộc sống đời thường, kể cả sau này ông đã giã từ nó để chuyên tâm vào nghề viết.
Nhà văn Tô Hoài từng kể lại câu chuyện Nguyễn Công Hoan muốn "truyền nghề" cho ông: "Ông căn dặn: Nghề viết phải học lỏm, học mót, học thế nhớ lâu. Người ta nói một, mình hiểu mười, phải tinh mới được, phải láu mới được. Này, tôi bảo anh… phải láu mới được". Và Tô Hoài đã có một nhận xét sắc sảo về cử chỉ của bậc đàn anh khi nói với ông những lời khuyên nhủ trên: "Lúc ông nói thế, hai bàn tay xòe thẳng, giơ ngang, khi mở rộng, khi thu hẹp, ông đương giảng làm ví dụ hệt như thầy giáo đứng trước bảng đen. Nghề dạy học đã làm ông có thói quen cử chỉ nghề nghiệp ấy".
Cũng vẫn liên quan tới nghề giáo, sinh thời, nhà văn Nguyễn Công Hoan còn để lại một giai thoại vui sau đây:
Mùa hè năm 1938, trong một lần kéo nhà văn Thanh Tịnh tới dùng bữa ở nhà hàng Đông Hưng Viên trên phố Hàng Buồm, bất chợt nhà văn Thạch Lam bắt gặp Nguyễn Công Hoan cũng đang ăn ở đây.
Thấy Thanh Tịnh lạ lẫm, không biết vị khách là ai, Thạch Lam bèn niềm nở giới thiệu với Thanh Tịnh: "Đây là anh Nguyễn Công Hoan, một Môpátxăng của ta" (Môpátxăng là một nhà văn nổi tiếng của nước Pháp, rất sở trường về thể loại truyện ngắn. Sinh thời, tài viết truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan cũng từng được các nhà nghiên cứu văn học liên hệ với Môpátxăng). Nghe bạn giới thiệu vậy, Nguyễn Công Hoan vội tìm cách cải chính.
Ông hóm hỉnh: "Anh Thạch Lam gọi tôi là ông Môpátxăng. Không phải đâu. Tôi chỉ là ông Mô, không phải mô phỏng, mà là mô phạm. Chả là tôi làm nghề "gõ đầu trẻ" mà…". Thật là một cách đùa thông minh, vừa thể hiện được sự khiêm tốn vừa khéo léo giới thiệu được nghề sư phạm của mình.
Người học trò đặc biệt, vị thầy giáo dị kỳ
Đó là trường hợp của nhà thơ Bùi Giáng (1926-1998).
Theo tác giả Trần Đình Thu kể lại trong cuốn "Bùi Giáng - thi sĩ kỳ dị" (NXB Trẻ, 2005),... năm 1950, Bùi Giáng tham dự kỳ thi tú tài đặc biệt do Liên khu V tổ chức và đậu tú tài 2 văn chương. Ông bèn lên đường trở ra Hà Tĩnh để tiếp tục vào học đại học. Từ quê hương Quảng
Việc học thì vậy, việc dạy học của Bùi Giáng cũng lắm giai thoại… khác người. Vì sinh nhai, ngoài việc viết sách, có thời gian Bùi Giáng đi dạy thêm ở một số trường tư thục. Là người rất yêu thích "Truyện Kiều", đặc biệt tâm đắc với nhân vật Thúy Kiều, có lần, tại lớp luyện thi ở Trường tư thục Văn Lang, Bùi Giáng đã ra đề cho học sinh: "Nếu cho anh chọn giữa Thúy Kiều và Thúy Vân làm vợ, anh sẽ chọn ai?".
Có lần, tại một lớp học ở tỉnh nọ, khi giảng đến đoạn Thúy Kiều phải bán mình chuộc cha, vì quá thương cảm cho số phận của nhân vật, Bùi Giáng bật khóc nức nở. Rồi, không đừng được, ông bất ngờ nhảy phóc qua cửa sổ lớp học, cứ thế chạy bộ ra bến xe đón xe đò về thẳng… Sài Gòn. Đám học trò ngỡ thầy ra ngoài rửa mặt cho sạch nước mắt rồi sẽ trở vào tiếp tục bài giảng nên cứ căng mắt chờ, đâu hay Bùi thi sĩ đã bỏ lớp học cũng như bỏ luôn cả việc dạy ở ngôi trường ấy cho tới mãi nhiều năm sau....
Thật là một ông giáo - thi sĩ có một không hai.
Cựu gia sư Chế Lan Viên học chữ Hán dạy con chủ nhà
Mặc dù nổi tiếng từ rất sớm với việc cho xuất bản tập thơ "Điêu tàn", song để mưu sinh, trong những năm đầu thập niên bốn mươi của thế kỷ trước, nhà thơ Chế Lan Viên (1920-1989) phải làm thêm bằng nghề gia sư. Là người thạo tiếng Pháp song lại không biết chữ Hán, một lần, một chủ nhà ở Đà Nẵng đã yêu cầu ông dạy con họ học cả tiếng Pháp lẫn tiếng Hán. Vì gia cảnh túng bấn, Chế Lan Viên đành nhận liều. Ông gửi thư cầu cứu nhà thơ Quách Tấn.
Vậy là, mỗi tuần một lần, Quách Tấn gửi cho Chế Lan Viên một bài thơ Đường, trong đó không quên ghi chú cặn kẽ bằng tiếng Việt. Nhờ sự hỗ trợ kịp thời ấy mà Chế Lan Viên đủ "vốn liếng" để dạy suốt cả năm cho con chủ nhà. Cũng từ việc vừa học vừa… dạy ấy mà Chế Lan Viên trở nên một người thuộc nhiều thơ Đường và giỏi chữ Hán.
Sau ngày Cách mạng thành công, Chế Lan Viên tham gia hoạt động đoàn thể và trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo có uy tín của Hội Nhà văn Việt
